زمانی ستانداردی کوردی


زمانی ستانداردی کوردی
بەڕێزانم:
وەک دەزانن هێندێک بابەت هەن، وەک چۆن فارس دەڵێن: (ماهی را هروقت از آب بگیری تازە است، واتە ماسی هەرکات لەئاوێی بگری تازەیە) کەلکی هەر وەک خۆی دەمێنێ و کۆن نابێ. بۆیە بەپێویستی دەزانم هێندێک جاران ئەو بابەتانەم – کە بۆ هێندێک گۆڤار نووسیومن و کەم کەس دیتوونی – بەپێی ئەو پەندەی سەرەوە هەڵدەبژێرم و بەڕۆژی دەکەمەوە و پێشکێشتانی دەکەم. ئەوبابەتەی خوارەوەم لەمانگی ٧ی لەساڵی ٢٠١٢ بۆ گۆڤاری هەوار نارد. لەبەرگرنگیی بابەتەکە بە هێندێک دستکارییەوە دیسان دەیخەمەوە بەرچاوی ئێوەی بەڕێز.
زمانی‌‌ کوردی یه‌کێکه ‌له‌زمانه ‌کۆنه‌کانی‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ‌‌ناوه‌ڕاست‌و له ‌زنجیره ‌زمانه‌کانی‌ هیندو ئوڕووپایی. بەپێی هێندێک سەرچاوەی مێژوویی، ئه‌وزمانه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر زمانی‌ماد. ئەگەر ئەو ڕوانگەیە کێشەشی تێدابێ – وەک هێندێک ڕوانگەی نوێ بە مەبەست یا بێ مەبەست دەیڵێن، هێشتا لە جێی خۆیدایە. یەکەم ئەوەی کە ئەدی ئەگەر ماد باپیرانی کورد یا لانیکەم بەشێکیان نەبوون، ئەدی ئەوانەی یەکەم دەوڵەتی گەورەیان لە سەرتاسەری کوردستان دامەزراند و تەنانەت ئەدی چیان لێهات؟ یا لەبنەڕەتدا لەکوێڕا هاتن. بۆ تا پێش ئیسلام هەر مابوون – بە هێندێک گۆڕانکاری لە ناوەکەیاندا وەک مای و ماە و…. – پاشان لەناکاو ونبوون و کورد لەجێگای وان دیارییاندا؟ گومان لەوەدا نییە کە گەلی کورد لە هۆز و تیرە و تایفەگەلی جۆراوجۆر و بە ناوگەلی تایبەتیی لێک جیاواز پێکهاتوون، تەنانەت مادەکانیش چەند هۆزی جیاجیا بوون کە تەنانەت زاراوەکانیان جیاوازیی هەبووە. ئەوانە پێکەوە لە سەرزەمینێکی پان و بەریندا ژیاون، کە سەرەڕای هەموو ئەوبەڵایانەی بەسەریانهاتووە، وەک قڕکرنەبەکۆمەڵەکان، داگیرکارییەکان لەلایەن ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاواوە، حەولدانی بێوچانی دوژمنانی بۆ تواندنەوە و دەستەمۆکردنی و تەنانەت خەیانەتگەلی ناوخۆییش، بەشی هەرە زۆری هێشتاش هەر کوردستانە. ئەو کۆمەڵە هۆزو تیرەوتایفانە بە زاراوەگەلی جۆراوجۆر و ناوگەلی جراوجۆریشەوە – تەنانەت ئەوانەی هەر کوردیشیان لەبیر نەماوە – هێشتاش هەر خۆیان بەکورد دەزانن. بێگومان هەمووی ئەوانە لەسەرەتاوە ماد نەبوون، بەڵام لەژێر سەیوانی ئیمپەراتۆرییەتی ماددا یەکیان گرت و کوردی ئەوڕۆ نەوەی هەموو ئەوانەن.
لەوبەینانەدا هێندێک شت بەناوی ئارتیکڵی زانستی بڵاو بوونەوە، کە کورد وەک نەوەی ماد ڕەد دەکەنەوە و لەباری ژێنێتیکی زیاتر بە عەرەب و جوو (واتە ڕەگەزی بەناو سامی) و ئەرمەنی (کە بە ئامۆزای کورد ناسراون)ەوە بەستراونەوە، و هێندێک کوردیش پێی شاگەشکەبوون. لەداهاتوویەکی نیزیکدا لەسەر ئەو شێوە دەربڕینانەش ڕای خۆم لکەبابەتێکی پوختدا، دەردەبڕم.
کوورۆش له‌به‌رده‌نووسه‌که‌ی خۆیدا ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌کاو ده‌ڵێ:
”…. ماده‌کان شتی باشیشیان هه‌بوون‌و من پاش ئه‌وه‌ی به‌پادشایه‌تی گه‌یشتم، ئه‌وانه‌م له‌ ماده‌کان وه‌رگرتن‌و له‌وڵاتی خۆمدا بڕه‌وم پێدان. یێکێک له‌و شته‌ باشانه‌ی له‌ماده‌کان فێری بووم، ئه‌لف‌وبێی وان بوو، که‌ ٣٦پیتی هه‌بوون‌و هه‌ر ئه‌و ئه‌لف‌و بێ‌یه‌یه‌ که‌ ئه‌وڕۆ له‌ وڵاتی مندا بۆته‌ باو‌. ئه‌من خوێندن‌و نووسین به‌ ئه‌لف‌و بێی ٤٨ پیتی فێربووم، به‌ڵام زانیم که‌ ئه‌لف‌و بێی ٣٦پیتیی ماده‌کان بۆ خوێندن‌و نووسین که‌لکی زیاتره‌‌و ‌مرۆڤ به‌و ئه‌لف‌و بێیه‌ زووترفێری خوێندن‌و نووسین ده‌بێ. ئه‌من تێگه‌یشتم بۆئه‌وه‌ی خه‌ڵک به‌هاسانی فێری خوێندن‌و نووسین بن، ده‌بێ نووسین له‌ سه‌ر ته‌خته‌گڵی‌سوور وه‌لانێن‌و وه‌ک‌خوێندنگه‌کانی هێگمه‌تانه‌ ته‌خته‌به‌رد ده‌کارکه‌ین‌و فه‌رمانبه‌رانی دیوان‌وبازرگانان‌و کارمه‌ندانی تۆمارکردنی به‌ڵگه‌نامه‌کانم ڕاسپارد که‌ له‌سه‌رچه‌رم بنووسن‌و یێکێک له‌سووده‌کانی نووسین له‌سه‌رچه‌رم ئه‌وه‌یه‌ که‌ ماوه‌یه‌کی زۆر خۆڕاده‌گرێ…. “ و تێکده‌ری حکوومه‌تی مادو دامه‌زرێنه‌‌ری ده‌سته‌ڵاتی پارس، به‌و به‌ڵگه ‌حاشا هه‌ڵنه‌‌گره‌‌ی خۆی، هه‌م ده‌یسه‌لمێنی، چیرۆکی له‌دایکبوونی چه‌نده‌ درۆیه‌و هه‌م ئه‌وه‌ی که‌‌ له‌سه‌رده‌می ماددا چ گرنگی‌یه‌ک به‌خوێندن دراوه‌، ئه‌وانه‌ شانازیگه‌لێکی مێژوویین، که‌ده‌بێ‌ ڕۆڵه‌کانی کورد پێی‌بزانن.
به‌داخه‌وه‌ نه‌ک‌هه‌ر به‌هۆی‌ نه‌بوونی‌ ده‌وڵه‌تێکی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ کوردی‌که‌ بێگومان ‌ده‌یتوانی‌ پاڵپشتێکی ‌به‌هیزی پێشکه‌وتنی ‌بێ، به‌ڵکو به‌هۆی‌ دژایه‌تی‌و به‌رچاوته‌نگیی داگیرکه‌رانی ‌کوردستان‌و دانانی‌ قه‌ده‌غه‌و به‌ربه‌ست له‌سه‌ری‌و ته‌نانه‌ت هه‌وڵی ‌بێوچان‌و توندو تیژیان‌ بۆ سڕینه‌وه‌ی هه‌مووئاسه‌واری‌ نه‌ته‌وه‌ی‌کوردو تواندنه‌وه‌ی ‌به‌یه‌کجاریی، ده‌ره‌تانی ‌پێش که‌وتنی پێ‌به‌پێی ‌زمانه‌کانی‌دیکه‌ی ‌ده‌ورو به‌ر بۆ زمانی کوردی نه‌بووه‌. زۆر زمانی‌ ئه‌وناوچه‌یه‌ هه‌رچه‌ند زۆرکه‌مترله‌زمانی‌کوردی ‌ده‌گوشاردابوونه‌، واتواونه‌وه‌ که ‌به‌ته‌واوی بڕاونه‌وه‌و هه‌ر له‌بیریش ‌کراون‌و خاوه‌نانیشیان ئێستا خۆ به‌نه‌ته‌وه‌یه‌کی ‌‌دیکه ‌ده‌زانن. بۆوێنه‌ میسری‌یه‌کان ‌که‌ به‌ته‌واوی له‌ناوعه‌ره‌بدا تواونه‌وه‌و هه‌روه‌نازانن سه‌رده‌مێک‌ عه‌ره‌بیش‌‌نه‌بوون. مامۆستا سه‌ججادی (مێژووی ‌ئه‌ده‌بی ‌کورد ل٤٤)دا ده‌ڵی: ”…کورده‌کان ‌له‌به‌ر ڕێکه‌وتی ‌مه‌ڵبه‌ندی‌و کۆچه‌رایه‌تی‌وشاخ‌‌نشینی‌ دوورتر بوون له‌قه‌ومی ‌بێگانه‌وه‌، که‌متر تێکڵاویان ‌بووه‌ به‌ تێکڵاوبوونێکی‌ وه‌هاکه‌ کاربکه‌نه‌ سه‌ر تێکدانی ‌زمانه‌که‌یان – مه‌گه‌ر له‌ده‌وری ‌‌ئیسلامیدا نه‌بێ‌ که‌ هه‌ندێ وشه‌ی‌عه‌ره‌بی به‌هۆی ‌ئاشنایه‌تی ‌ئاینه‌وه‌ تێکه‌وت – به‌مجۆره‌ به‌بێ ‌‌تێکدان‌و ده‌ست‌لـێدان زمانه‌که‌ی ‌خۆیانیان پاراست‌و هێشته‌وه‌،“ ئه‌وه ‌ڕاستی‌یه‌کی‌نه‌شاراوه‌یه‌ به‌ڵام‌‌هه‌مووی هۆکاره‌که ‌نیه‌. ڕوانینێکی‌کورت له‌مێژووی‌‌کورد به‌تایبه‌تی‌‌له‌چه‌رخی١٩و٢٠ دا ڕاستی‌یه‌کی‌دیکه‌شمان بۆ ده‌سه‌لمێنێ، ئه‌ویش‌ خۆ ڕاگریی ‌بێوچانی ‌‌گه‌له‌که‌مانه‌ له‌پاراستنی‌‌ فه‌رهه‌نگ‌و پێناسه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌و تایبه‌تمه‌ندی‌یه‌کانی‌ کورده‌واریدا. له‌و دوو سه‌ده‌یه‌دا ده‌توانم‌‌بڵێم کورد به‌قه‌ت‌هه‌موو مێژووی ‌دیاری‌‌‌ خۆی ‌ده‌ردی‌‌ دیون‌و به‌ڵای‌ به‌سه‌رهاتوون. کوردستان به‌که‌ین‌وبه‌ینی زلهێزانی سه‌رده‌م له ‌دوو پارچه ‌ڕا بوو به‌پێنج ‌پارچه‌. میرنشینه‌کانی‌ که‌ به‌ده‌ستی ‌کورد به‌ڕێوه‌ده‌چوون‌و نیوه‌ سه‌ربه‌خۆیی‌‌یه‌کیان ‌هه‌بوو، هه‌ڵوه‌شێندران‌و سنووره‌که‌شیان ‌به‌پێی ‌به‌رژه‌وه‌ندیی‌ داگیرکه‌ران‌ دانرانه‌وه‌. حاکمانی‌‌ نه‌کوردو ناشاره‌زا به‌زمان‌‌و نه‌ریت‌و فه‌رهه‌نگی ‌کوردی‌و ته‌نانه‌ت گوێ ‌‌ئاخنراو به‌دوژمنایه‌تی‌یه‌کی ‌کوێرکوێرانه‌ ده‌گه‌ڵ ‌نه‌ته‌وه‌ی‌ کورد، به‌سه‌رکوردستاندا سه‌پان. ته‌نانه‌ت ‌له ‌پارچه‌ی‌ داگیرکراو به‌ده‌ست‌ یه‌کێتیی ‌سۆڤیه‌تیشدا که‌ به‌ڕواڵه‌ت‌ گه‌لان خودموختاری‌یان‌ هه‌بوو، ئه‌وه‌نده‌شیان‌ پێ ‌‌ڕه‌وانه‌بیندرا که ‌هیچ، زۆربه‌یان ‌به‌ده‌ست ‌کارگێڕانی‌ شۆڕشی‌ کۆمۆنیستی‌و بۆ ڕازی ‌کردنی تورکان، له‌‌زێدی‌خۆ هه‌ڵکه‌نران‌و دوورخرانه‌وه‌‌و ئه‌وانه‌ی‌‌‌ مانه‌وه‌ش له‌به‌رده‌ستی ‌کۆماره‌کانی ‌‌ئه‌رمه‌نستان‌و ئازه‌ربایجاندا به‌حاڵ‌‌پله‌ی‌ هاو نیشتمانیی‌ ده‌ره‌جه‌دوویان پێ‌بڕا. له ‌نزیک ‌‌به‌نیوه‌ی ‌خاکی ‌کوردستاندا که‌ ئاتاتورک‌ به‌ سات‌و سه‌ودا ده‌گه‌ڵ ‌زلهێزان‌و پیلانی ناوخۆیی له‌ژێر ده‌ستی‌ خۆیدا ڕایگرتبوو، ناوو زمان‌و هه‌مووشتێکی ‌نیشانده‌ری‌ شوێنه‌وارێک له‌کورد، له‌یاساو به‌ڵگه‌ یاسایی‌و مێژوویی‌یه‌کانی‌ وڵات سڕایه‌وه‌و بردنی ‌ناوی‌کورد سزای ‌بۆدانرا. له ‌زیاتر له‌٨٠%ی‌ خاکی‌کوردستان نووسین‌و خویندنه‌وه‌ی‌ کوردی به‌تاوان‌و دژی ‌یاسا دانرا. ته‌نیا به‌شێکی بچووکی‌کوردستان، ئه‌ویش‌‌ له‌ ژێرده‌ستی ‌ئێران دا، ناوی ”کوردستان“ی ‌له‌سه‌ر ما که‌: سنه‌، سه‌قز، بانه‌، مه‌ریوان، دیوانده‌ره‌، کامیاران، قوروه‌وبیجاری ده‌گرته‌وه‌. (تێبینی: خه‌ڵکی ئه‌وناوچانه‌ که‌ سه‌ر وه ‌سنه‌بوون، به‌گشتی به‌وشاره‌یان‌کوتووه‌”کورسان“، ده‌نا ئه‌وناوه‌ش به‌خشیشی داگیرکه‌ران نیه‌). کوردستان له‌به‌رده‌ستی ‌عێراق بوو به‌شیمال‌و له‌سووریه‌و تورکیاو سۆڤیه‌تیش هیچ ناوێکی بۆ دانه‌نرا. له‌ هه‌مووی ئه‌و ماوه‌شدا دوور خستنه‌وه‌، زیندان، ئه‌شکه‌نجه‌، ڕاگوێستن، کوشتن، ئه‌نفال، سووتمان‌، بۆمباران‌و کیمیاباران‌‌و … هه‌رله‌ سه‌ری ‌به‌رده‌وام‌بووه‌. به‌ڵام هه‌مووی ئه‌وانه‌ش نه‌یتوانی کورد بتوێنیته‌وه‌و پێناسه‌و تایبه‌تمه‌ندی‌یه‌کانی کوردایه‌تیی لێ‌‌ بستێنیته‌وه‌. ته‌نانه‌ت زه‌برو زه‌نگ‌و قه‌ده‌غه‌ی ‌ئاتاتورکیش کوردی ‌نه‌توانده‌وه‌و ئێستا له‌زۆر شارو شارۆچکه‌و گوندی باکووری کوردستان، زۆر کورد ده‌بینی‌ که ‌ته‌نانه‌ت له‌تورکی هه‌رتێش‌ناگه‌ن.
ئەمن ٢٤ساڵان (١٩٩٥ تا ٢٠١٩) خەریکی دانانی فەرهەنگێکی فارسی – کوردی بووم‌و ئەو بەشەی سەرەوەی وتارەکەشم هەر لەپێشەکیی فەرهەنگەکە هەڵبژاردووە. هەرچەند بەداخەوە بەهۆی دەست وێڕانەگەیشتن بەهەموو بەشەکانی کوردستان‌، لەلایەکەوەو شارەزانەبوون بەهەموو زاراوەکانی کوردی لەلایەکی دیکەوە‌و هەروەها کەموکووڕی لەسەرچاوەی کوردیدا، دڵنیام کەمتر لەنیوەی وشەی کوردیم تێدا گونجاندوون. بەپێی ئەوکارەم بەدڵنیایی‌یەوە دەڵێم زمانەکەمان لە وشەی ڕەسەن‌دا لەهەردوو زمانی فارسی‌و تورکی دەوڵەمەندترە. لە وتووێژێکم لەگەڵ بەرنامەیەکی تلویزیۆنیی فارسی لە ئادیلاید دا، لەسەر ڕەسەنایەتیی زمانی کوردی پرسیارێکیان لێ‌کردم، وەڵامم دانەوە کە ئێوە ناتوانن لاپەڕەیەکم بەفارسی بۆ بنووسن کە کەمتر لە ٤٠ وشەی بێگانەی تێدابێ‌، بەڵام ئەمن بەسێنەیی ٤٠ لاپەڕە(A4)تان بۆ دەنووسم کە زۆر کەمتر لە ٤٠وشەی بێگانەی تێدابێ. بەداخەوە زمانەکامان سەرەڕای ئەو دەوڵەمەندییە‌شی، بەهۆی نەبوونی دەزگایەکی دڵسۆزەوە تائێستاش نەیتوانیوە بۆکورد بکەوێتە ناو چوارچێوەو فۆڕمی زمانێکی ستانداردی یەک‌گرتوو. لەودواییانە دڵسۆزانی ئەوکارە، لێرەولەوێ کەوتوونە باس لەسەر ئەو بابەتە، بەڵام ئەو هەوڵانە زۆر ناتەواون. ڕۆژی ٤/٧/٢٠١٢ لەتلویزیۆنی کوردسات باسی گردبوونەوەیەک لەسەر ئەوبابەتە کرا، کە کارێکی زۆربەجێ‌و پیرۆزە، بەڵام دەربڕینێکی سەیرم لە کاک عومەردزەیی، بیست، کە بەڕاستی چاوەڕوانیم لێی‌نەبوو. ئەوبەڕێزەبەئاماژە بە سنوورەدەستکردەکانی کوردستان، کوتی: بتەوێ‌و نەتەوێ سنووری نێوان پارچەکانی کوردستان ئێستا واقعیەتێکە، باخۆمان بە پێکهێنانی زمانێکی یەکگرتووەوە خەرێک نەکەین‌و … ئەوە یەکەم جارنیە ناوبراو لەوتووێژەکانی لەسەر بابەتەکانی پەیوەندیدار بەکورد، تووشی دەربڕینی ئاوا نادروست دەبێ. ماوەیەکی زۆر پێش ئێستاش لەسەر نەورۆز دەربڕینێکی ئاوا سەیرم لێ بیست. بەڕێزی لەبەرنامەیەکی تەلەویزیۆنیدا کوتی نەورۆز جێژنێکی سیاسی نیە. لەمەڕ نەورۆز، هەموومان دەبێ ئەوەی بزانین کە هەرچەند زۆر لەگەلانی ئاسیا نەورۆز بە ئی خۆیان دەزانن، بەڵام ئەو جێژنە بۆکورد هەرلەسەرەتای بوونیەوە واتایەکی سیاسیی هەبووە. چیرۆکی کاوەو ئاژدەهاک، سەرکەوتنی شای ماد بەسەر سەکاکان‌و زۆر ڕووداوی مێژوویی بۆکورد شوێنەوارە سیاسییەکەی ئەوجێژنە لەئێستاو ڕابردووماندا دەردەخا، بەڵام ئەوە بابەتی ئەو وتارە نیەو هەر بەوەندە دەیبڕمەوە. لەسەر باسەکەی ئەوجارەی کاک عومەر دەمەوێ ئەوە بخەمە بەرچاو کە ڕاستە ئێستا دەوڵەتێکی سەربەخۆمان نیە، کوردستانەکەمان هێشتا زۆری ماوە تا یەک بگرێتەوە‌و تەنیا لەبەشێکی بەنیوەو نیوەچڵی ئازادبووە، ئەوەش ڕاستە کە سنوورە داسەپاوەکانی کوردستان، ڕاستییەکی تاڵن کە وەک دۆڵپا بەکۆڵمانەوەن، بەڵام پێویستیی زمانی یەکگرتوو هەر بەتەنیا بە یەک گرتنەوەی هەموو پارچەکانی کوردستان یا کوردستانی یەکپارچەوە بەند نیە. پێویستییەکەی لەوەدا خۆدەنوێنێ کە تەنانەت لەو پارچەبچووکەی کوردستانیشدا چەندین دیالێکتی جیاواز هەنە کە نەک هەر لێک تێگەیشتن، بەڵکوو خوێندن‌و نووسینیشیان بۆ وەزەحمەت خستووین، لەزۆر شوێنی ئەو وڵاتە، کێشەی خوێندنمان بەزمانی کوردی بۆ پێکهاتووە. ئەمن کاک عومەرم وەک هونەرمەندو ئەدیبێکی بەهەست‌وسۆز خۆشدەوێ، بەڵام بەجێیە کاتێک لەوبوارانەدا دەیەوێ ئەسپی خۆی لینگ بدا بەوردبینی‌یەکی شیاوی کەسایەتیی خۆی بێتە گۆڕەپانەکە.
زمان‌و ڕێنووسی ستانداردو یەک‌گرتووی کوردی پێش یەک گرتنەوەی پارچەکانی کوردستانیش، زۆر پێویستەو تەنانەت دەتوانێ ئامرازێکیش بێ بۆ وەسێنەیی خستنی یەک گرتنەوەکەمان. ڕێنووس‌و زمانی یەک‌گرتوو لەڕاستیدا پێش ئەوەی هەر بابەتێکی وێژەیی بێ، ئامرازێکی سیاسیی پێویستە بۆ یەکەتیی نەتەوەییمان. ئەمن بەداخەوە زۆر لەسەر زمانی کوردانی بەردەستی سوریە ئاگادارنیم‌و هەرئەوەندە دەزانم کە زاراوەکەیا کرمانجیی ژووروویە، بەڵام لە تورکیە چەندین دیالێکتی کوردی ئاخافتنیان پێ‌‌دەکرێ، لەکوردستانی بەردەستی ئێرانیش زاراوەکانی شکاکی‌و هەرکی‌‌و جەلالی‌و کەلهوڕی‌و لوڕی‌و هەورامی… و لە هەرێمی کوردستانیش سۆرانی‌و بادینی‌و هەرکی‌و هەورامی‌و فەیلی هەن، بێجگە لەوانەش، وەک لەنێو زۆر گەلانی دنیادا ڕوودەدا، تەنانەت زاراوەی شارێک لەگەڵ شارێکی دیکەو تەنانەت ئی گوندێکیش دەگەل گوندێکی نیزیک خۆی لێک جیاوازن. ئەو هەموو خەڵکە بەو هەموو جیاوازییە لە زاراوەکانیاندا تەنانەت لەپارچەیەکیشدا، بێگومان بۆخوێندن‌و نووسین، پێویستییان بە زمانی یەک‌گرتوو هەیە. تەنانەت واتا یا شێوەو شوێنی دەکارکردنی وشەویەک لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی دیکە لەیەک زاراوەشدا جیاوازە. لە لای بانە (جلک لەبەرکردن) واتە جلک پۆشین یا کردنەبەر، کەچی لەلای مەهاباد واتە جلک داکەندن. بابەتێکی خۆشم لەکاتی پێشمەرگایەتیمدا دێتەوە بیر. چەند برادەرێکی پێشمەرگەم لە ڕاسپاردەیەکی حیزبی ڕا گەڕابوونەوە، ڕێگاکەیان کەوتبووە لای سوێسنایەتی لەناوچەی سەردەشت. شەوێ بۆخەوتن لەگوندێک مابوونەوە. خاوەنماڵ جێگای بۆ خەوتن بۆ چاکردبوون‌. لێفەیەکی هێنابوو و بەپێشمەرگەیەکی کوتبوو: ”وەرکەوە با پێتداکێشم!“ ئەودەستە پێشمەرگەیە خەڵکی پیرانشار بوون کە دەگەڵ سەردەشت لەناوچەی سوێسنایەتیدا سنووریان لێک دەگەڕێتەوە. (وەرکەوتن‌و پێداکێشان) لەپیرانشار مانای زۆر خراپیان هەیە. پێشمەرگە‌کە زۆری پێ‌ناخۆش دبێ‌و پاش ڕۆیشتنی خاوەنماڵ دەڵێ: “ئەوکابرایە بۆ جنێوی پێدام! “ برادەرێکی شارەزای ناوچەکەیان دەگەڵ دەبێ ئەهوەنی دەکاتەوەو تێیدەگەیەنێ کە ئەودوو وشەیە لێرە ئاسایین‌و جنێو نین. ڕێزمانیش کێشەیەکی زۆری بەتایبەتی لەئەدەبی کوردستانی باشوور پێکهێناوە. ئێستاش کە بۆ نموونە باسی فڕۆکەخانەی هەولێر دەکرێ زۆرکەس لەجیاتی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی هەولێر، دەڵێ فڕۆکەخانەی هەولێری نێودەوڵەتی. واتە هەولێر نێودەوڵەتی‌‌یە نەک فڕۆکەخانەکەی! میدیاکانیش خۆ هەرمەپرسە چۆن قوڕیان وەسەری زمانە بێ‌خاوەنەکەمان کردووە. ئەوەش وتارێکی جیاوازی دەوێ کە دەبێ بەوردی لەسەری بنووسرێ‌و لێرەدا جێگای نابێتەوە.
پێکهێنانی زمانی ستاندارد، کارو لەخۆبووردووییەکی زۆری دەوێ‌و دەبێ بۆدجەو کەسانی زمانەوان‌و پسپۆڕی بۆ دابین بکرێ. ئێمە نەک هەر زمانی یەک‌گرتوو، بەڵکوو ڕێزمانێکی دروست‌و ڕێنووسێکی یەکگرتووشمان پێویستە. یەکێک لەئامرازەسەرەتاییەکانی ئەو بوارە، دانانی فەرهەنگێکی کوردی بەکوردییە کە هەموو زاراوەکانی تێدا گونجابن. ئەو ئامرازە بێگومان دەبێ هەر لەدەستپێکی کارەکەدا بەدەستمانەوەبێ. هەنگاوی دووهەم دەبێ هەڵێنجانی وشەی شیاوبێ لەنێو ئەو فەرهەنگە‌، بەبێ‌دەمارگرژی بۆ هیچ زاراوەیەک‌و تەنیا لەسەر بنەمای هاسانتر‌و مانادارتر‌و ڕەسەنتربوونی. بۆئەوکارە پێویستە ئەنجومەنێک لە کەسانی شارەزا لەهەموو زاراوەکان پێک بێ‌و پێکەوە هاوکاری‌و ڕاوێژی دڵسۆزانە بکەن. لەسەر ڕێنووسەکەش بەزۆر دەلیل ئەمن شێوە نووسینی لاتینم بەهێندێک تەواوتر کردنەوە، پێ باشترینە. بۆ سەلماندنی ئەو بڕوایەشم لەپێشدا باسی کێشەکانی ڕێنووسی عەرەبیتان بۆدەکەم، کەبەداخەوە هێندێک کەس هەر بەهۆکاری ئایینی نایانەوێ دەستی لێهەڵگرن، بەڵام ئەوە هۆکارێکی نادروستەو لەزۆروڵاتی ئیسلامیدا زمانی دایکی بە ڕێنووسی ناعەرەبی دەنووسرێ‌و هیچ زیانێکیشی بەدین نەگەیاندووە، وەک تورکیەو ئازەربایجان‌و….
یه‌که‌م: ڕێنووسی کوردی ‌به‌ ئه‌لفوبێی عه‌ره‌بی،‌‌ که‌هه‌رچه‌ند له‌‌ڕێنووسی فارسی‌ باشتره‌، چونکە بزوێنەکانی لەگەڵ خۆی دانراون، به‌ڵام هێشتا ناته‌واوه‌. بۆوێنه‌ وشه‌ی مانگ: (١- مانگ = مانگی ئاسمان، ٢- مانگ = ماندوو) ئه‌وه‌ی ‌یه‌که‌میان چۆن ‌نووسراوه‌ هه‌ر وا ده‌خوێندرێته‌وه‌ به‌ڵام ئه‌وی دیکه‌یان نا. بۆ باشتر ڕوونبوونه‌وه‌ سه‌رنج بده‌نه‌ ڕێنووسی‌ لاتینیی‌ ئه‌و دوانه‌ (1- mang 2- manig) خوالێخۆشبوو مامۆستا هه‌ژار ئه‌وکێشه‌ی ‌به‌دانانی نیشانه‌ی ْ له‌ شوێنی i تاڕاده‌یه‌ک چاره‌سه‌ر کردووه‌ به‌ڵام هێشتا نه‌بۆته‌باو و بێجگەلەوەش لە زۆر فۆنتی کوردیدا ئەو نیشانەیە دانەنراوە.
دووهه‌م: باو بوونی ڕێنووسی لاتین‌ له‌زۆربه‌ی‌ وڵاتانی‌ پێشکه‌وتووی ‌‌جیهاندا، که ‌زۆرینه‌ی ‌کورده‌کانی‌‌ دنیاش‌ پێی‌ ده‌نووسن.
سێهه‌م: ته‌واوتربوونی ‌ئه‌وڕێنووسه‌ له‌ ڕێنووسی‌ عه‌ره‌بی، ‌که‌ له‌نێو‌ کورده‌کانی ‌به‌رده‌ستی‌ئیران‌و عێراقدا باوه‌، چونکه‌ خه‌تی‌ لاتین له‌باری بزوێنه‌کانه‌وه‌ بۆ نووسینی‌ کوردی ‌له‌بارتره‌. سه‌رنج‌ بده‌نه ‌نموونه‌کانی پێشتر باسکراو. به‌تایبه‌تی‌که‌ له‌سه‌ر کامپیوتێریش کێشه‌ی ‌نووسین‌و گونجانی ‌له‌گه‌ڵ ‌‌په‌نجه‌ره ‌(WINDOW)کانی ‌نیه‌و ئه‌گه‌ر هه‌شی‌بێ ‌‌زۆر که‌متره‌. گرنگترین‌ کێشه‌ی ‌نووسینی‌عه‌ره‌بی ‌له‌گه‌ڵ‌شێوه‌ی لاتین، نووسرانی ‌له‌ ڕاست ‌بۆ چه‌په ‌که‌ ده‌ردیسه‌رێکی ‌زۆر له‌سه‌ر کامپیوتێر ده‌خوڵقێنی که‌ باسه‌که‌ی به‌وردی لێره‌دا ناگونجی.
چوارەم: ئه‌وفۆنتانه‌ی بۆئه‌لفوبێتکه‌ی شێوه‌عه‌ره‌بی وه‌ک عه‌ره‌بی‌و فارسی‌و کوردی‌و… ساز کراون له‌سه‌رهه‌موو په‌نجه‌ره‌ (window)یه‌ک، هه‌رچه‌ند پشتیوانی (support)ی ‌ئه‌و زمانانه‌شی ‌هه‌بێ ‌نا‌خوێندرێنه‌وه‌. ئێستاش، که‌ ساڵی ٢٠١٩یه، چه‌ندین ته‌خته‌ کلیل (keyboard)ی نووسین، بۆ فارسی‌و کوردی‌و عه‌ره‌بی له‌به‌رده‌ستی که‌لکوه‌رگران له‌کامپیۆتێردان، که‌هه‌موو له‌سه‌ر یه‌کێکیان ساغ نه‌بوونه‌وه‌، فۆنته‌کانیش کە هه‌رکامیان به‌پێی به‌رنامه‌یه‌کی جیاواز دانراون، کێشه‌ی‌ زۆر ده‌خوڵقێنن. بۆ‌وێنه، به‌رنامه‌یه‌کی فه‌رهه‌نگ‌نووسینم وه‌گیرکه‌وت، که‌ ئێرانی دایان‌ نابوو، ویستم، فه‌رهه‌نگه‌کەمی بخه‌مه‌سه‌ر، به‌ڵام، (script)ه‌ کوردییه‌کانی نه‌ده‌خوێندنه‌وه‌، چونکه‌ ته‌نیا بۆ ئه‌و فۆنتانه‌ سازکرابوو، که‌ له‌ئێراندا باون‌و ئه‌وانیش (script)ه‌ تایبه‌ته‌کانی زمانی کوردی وه‌ک ( ۆ، ێ، ڕ …)یان تێدا نه‌گونجاوه‌.
لەکۆتاییدا هیوادارم ڕێبەران، زانایان‌و دڵسۆزانی کورد، پێکهێنانی زمانی یەکگرتووی کوردی، لە شۆڕشی بەدەست‌و تفەنگ بەکەمتر نەزانن. ئەوڕۆکە ئیدی شۆڕشی چەکداری ناتوانێ پارچەکانی کوردستان بکاتەوە یەک، بەڵکوو زمانێکی یەک‌گرتوو، فەرهەنگێکی یەک‌گرتوو، ڕێزمانێکی یەک‌گرتوو، ڕێنووسێکی یەک‌گرتوو کە ئامرازی لێک تێگەیشتنن، دەتوانن یەک گرتنەوەی گەلەکەمان دەستەبەر بکەن. ئەمن تەمەنێکم لەکاری پێشمەرگایەتیدا تێپەڕ کردووە، کوردی هەموو پارچەکانی کوردستانیشم دیون‌و ئاخافتنم لەگەڵیاندا هەبووە، باسی پێویستیی یەک گرتنەوەی کوردیشم لەگەڵ زۆران بۆ هاتۆتەپێش، چونکە ئەوە ئاواتی زۆرینەی کوردە. بەڵام زۆر ڕوانگەی سەیرو سەمەرەم تەنانەت لە زۆر کەسی خاوەن پێشینەی پێشمەرگایەتی بیستووە، کە لەپێش هەموو حەولدانێک بۆ یەک گرتنەوە، پێویستیی زمانێکی یەکگرتوو دەسەلمێنن.
عەبدوڵڵا ئیبڕاهیمی
سیدنی ئوستەرالیا
١٤/١٠/٢٠١٩

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *