زمانی کوردی

ئەو بابەتەم لە کتێبی (ڕوونکردنەوە و لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی لەسەر کوردو کوردستان، هەڵبژاردووە، کە نووسینی خۆمە و لە ٢٠١٢ لە دەزگای ئاراس لەچاپداروە،  و بە هێندێک دەستکارییەوە لێرەدا بڵاوی دەکەمەوە.

زمانی‌‌ کوردی یه‌کێکه ‌له‌زمانه ‌کۆنه‌کانی‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ‌‌ناوه‌ڕاست ‌و ڕیشه‌ی‌ ئه‌وزمانه‌ بێگومان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر زمانی‌ماد. چه‌ند ڕۆژهه‌ڵاتناسی ڕۆژئاوایی وه‌ک ” ا- سون”و”سایس‌”و… ڕه‌چه‌ڵه‌کی کوردو زمانه‌که‌ی ده‌گه‌یێننه‌وه‌ سه‌ر نه‌ته‌وه‌ی ‌ماد. “حسن ‌پیرنیا – مشیرالدوله‌” له‌کتێبی (ایران  ‌باستان) دا ده‌ڵێ: لوغه‌تی ‌میدی ‌ئه‌گه‌ر زمانی‌ کوردی ئێسته‌ نه‌بێ بناغه‌یه‌تی (مێژووی ئه‌‌ده‌بی ‌کورد، علاءاkyjy krmaSanلدین‌ سجادی، چاپخانه‌ی ‌معارف، سردشت، 1371/1952، ل 48 – 46.(

ئارتیکلێک لەساڵی ٢٠١٢ لە (University of Oxford) لەسەر بنەماڵەی زمانە هیندوئوڕووپاییەکان لەلایەن ٩ لێکۆڵەرەوەی زمانەوانی نووسراوە کە دەڵێ: دوو ڕوانگە لەسەر شوێنی سەرهەڵدانی زمانەکانی بنەماڵەی هیندوئوڕووپایی لەگۆڕێدان. ڕوانگەی باو، ئەو شوێنە دەخاتە وڵاتی کۆنی پۆنتووس (لە لێوارەکانی دەریای ڕەش، لە ڕۆژهەڵاتی ڕووباری هالیس، لە تورکیا کە ئێستا بە کیزیلماک ناودەبرێ. بەپێی ئەوباسە وڵاتەکە ناوچەی ئەرزەنجان و ئەرزرووم و قارس و لای زرێباری وان دەگرێتەوە )، دەگاتە دەوری ٦٠٠٠ساڵ پێش ئێستا. ڕوانگەیەکی دیکەی جێگرەوە پێیوایە زمانەکان لە ئاناتۆلی ڕا بڵاوبوونەتەوە بە تەنینەوەی کشتوکاڵ لە ٨٠٠٠ تا ٩٥٠٠ ساڵ پێش ئێستا. کە لەهەردوو ڕوانگەدا شوێنی لەدایکبوونی ئەو دەستەزمانە لە کوردستانە و لەوێ ڕا بڵاوبۆتەوە . . بڕواننە:(http://science.sciencemag.org/content/337/6097/957)
کتێبی ئه‌وێستای زەردەشت به‌زمانی مادی نووسراوه‌ که‌ له‌گه‌ڵ زاراوه‌ی‌ گۆرانی ‌ئێستا جیاوازی‌یه‌کی زۆری ‌‌نیه‌. هرمیپوس(سه‌ده‌ی ‌سێهه‌می پ‌ز) ده‌ڵی: ئێرانیه‌کان په‌ڕاوێکیان ‌هه‌یه‌ به‌ناوی ‌ئاوێستا که‌ به‌زمانی ‌ماد نووسراوه (مێژووی وێژه‌ی کوردی، صدیق ‌بۆره‌که‌یی، چاپ‌اول، ص8 – 14). ئه‌وه‌ی حاشای لێ ‌ناکرێ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ماده‌کان خوێندنه‌وه‌و نووسینیان له‌ وڵاتی ژێر فەرمانی خۆیاندا کرده‌باو و ئه‌وه‌نده‌ له‌سه‌ر خوێندن سووربوون ‌که‌ته‌نانه‌ت له‌کاتێکدا که ‌پیاوان‌‌و ژنان بۆ سازکردنی شووره‌ی‌ هه‌مه‌دان به‌گه‌رمی خه‌ریکی‌ کار بوون، منداڵانی شار ده‌رسیان ‌ده‌حوێندو به‌ڕێنوێنیی مامۆستا به‌قه‌ڵه‌مێکی له ‌مس ‌یان ‌مه‌فره‌ق له‌سه‌ر له‌وحی ‌سازکراو له‌قوڕ ده‌یان ‌نووسی‌یه‌وه‌ (سرزمین ‌جاوید، ذبیح‌الله منصوری، تهران، زرین، 1370، ص173). کوورۆش له‌به‌رده‌نووسه‌که‌ی خۆیدا ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌کاو ده‌ڵێ:
“…. ماده‌کان شتی باشیشیان هه‌بوون‌و من پاش ئه‌وه‌ی به‌پادشایه‌تی گه‌یشتم، ئه‌وانه‌م له‌ ماده‌کان وه‌رگرتن‌و له‌وڵاتی خۆمدا بڕه‌وم پێدان. یێکێک له‌و شته‌ باشانه‌ی له‌ماده‌کان فێری بووم، ئه‌لف‌وبێی وان بوو، که‌ 36 پیتی هه‌بوون‌و هه‌ر ئه‌و ئه‌لف‌و بێ‌یه‌یه‌ که‌ ئه‌وڕۆ له‌ وڵاتی مندا بۆته‌ باو‌. ئه‌من خوێندن‌و نووسین به‌ ئه‌لف‌و بێی 48 پیتی فێربووم، به‌ڵام زانیم که‌ ئه‌لف‌و بێی 36پیتیی ماده‌کان بۆ خوێندن‌و نووسین که‌لکی زیاتره‌‌و ‌مرۆڤ به‌و ئه‌لف‌و بێیه‌ زووترفێری خوێندن‌و نووسین ده‌بێ. ئه‌من تێگه‌یشتم بۆئه‌وه‌ی خه‌ڵک به‌هاسانی فێری خوێندن‌و نووسین بن، ده‌بێ نووسین له‌ سه‌ر ته‌خته‌گڵی‌سوور وه‌لانێن‌و وه‌ک‌خوێندنگه‌کانی هێگمه‌تانه‌ ته‌خته‌به‌رد ده‌کارکه‌ین‌و فه‌رمانبه‌رانی دیوان‌وبازرگانان‌و کارمه‌ندانی تۆمارکردنی به‌ڵگه‌نامه‌کانم ڕاسپارد که‌ له‌سه‌رچه‌رم بنووسن‌و یێکێک له‌سووده‌کانی نووسین له‌سه‌رچه‌رم ئه‌وه‌یه‌ که‌ ماوه‌یه‌کی زۆر خۆڕاده‌گرێ….” و تێکده‌ری حکوومه‌تی مادو دامه‌زرێنه‌‌ری ده‌سته‌ڵاتی پارس، به‌و به‌ڵگه‌ حاشاهه‌ڵنه‌‌گره‌‌ی خۆی، هه‌م ده‌یسه‌لمێنی، چیرۆکی له‌دایکبوونی چه‌نده‌ درۆیه‌و هه‌م ئه‌وه‌ی که‌‌ له‌سه‌رده‌می ماددا چ گرنگی‌یه‌ک به‌ خوێندن دراوه‌، ئه‌وانه‌ شانازیگه‌لێکی مێژوویین، که‌ده‌بێ‌ ڕۆڵه‌کانی کورد پێی‌بزانن.
سۆران حەمەڕەش لە کتێبی (کورد کێیە؟ ل٢٧٠-٣١٠) بە وردبینییەکی زۆر لەسەر ئەو بابەتە ڕۆیوە. ناوبراو خشتەیەکی لە زمانەکانی دانیشتووانی کۆنی کوردستان، لە سۆمەرییەکان و هەموو ئەوانە بڵاو کردۆتەوە کە بەباپیرانی کورد ناسراون، بەڵام بەهۆی ئەو شێواندنانەی لە ئەشکانی و ساسانی ڕا بگرە تا فارس و ئەفغانی و هیندی لە مێژووی زەردەشت و ئاوێستا کردوویانە نەیتوانیوە بەبۆچوونێکی دروست بگا و هەرچەند بۆخۆی خشتەیەکی درێژتر لە هەمووزمانەکەنی دیکەی لەسەر یەکبوون یا وێکچوونی وشەکانی ئاوێستا و کوردی لە کتێبەکەیدا داناوە. ناوبراو دەڵێ: ”وەک لە فەرهەنگی وشە ئاڤێستاییەکانی ئەو کتێبەدا دەردەکەوێت، پەیوەندییەکی پتەوی وشەکاری و ڕێزمانی٦ لە نێوان زمانی ئاڤێستا و زمانی کوردیدا هەیە. هێندێک لە وشەکان تەنها لە زمانی کوردی، ئاڤێستا و میدیا هەن و هێندێکی تریان تەنها لە سۆمەری و کوردی و ئاڤێستا هەن و هێندسێکیان لەناو زۆربەی زمانە هیندوئوڕووپاییەکاندا دووبارە دەبنەوە. … هێندێک جار وشە ئژاڤێستاییەکان لە ناو زمانە زاگرۆس (ئێران)یە زیندووەکاندا بە تەنها لە زمانی کوردیدا ماون. … جار وایە پاشگرە کوردییەکان لەگەڵ ئاڤێستا وەک یەکن…. بەگشتی زمانی ئاڤێستا وەک زاراوەیەکی کوردی خۆ نیشان دەدا و زۆر نیزیکیی لەگەڵ زمانی میدی تێدا دەردەکەوێت و هێندێک لە وشەکانیان بەتەواوی یەکن. بەدڵنیایی ئاڤێستا پەلێکە لە زمانی کوردی و لەوزمانەدا دەردەکەوێت کە اوچەکەی کەوتبێتە ڕۆژهەڵاتی دووری کوردستان و ناوچەیەکی میدی بووبێت. زمانی ئاڤێستا لە ڕابردووی دێریندا زنجیرەیەکی نەپچڕاوی زاراوە کوردییەکان بووە کە لەگەڵ دوورکەوتنەوە لە کوردستان هێندێک گۆڕانی بەسەردا هاتووە و دوایی لەناوچووە.” (کورد کێیە، ل٢٧٠-٢٧٤). هەرچەند ڕوانگەی ئەو تێکۆشەرەی کورد لەسەر ئاڤێستا و زەردەشت بەهەڵە دەزانم و لەکاتی خۆیدا باسی دەکەم، بەڵام هەر خۆدی ئەودەربڕینانەی سەلمێنەری کوردی بوونی زمانی ئاڤێستان.
لە وڵاتی (دەستسازی ڕەزاشا – ئێران)، دەستەڵاتدارانی نوێنەری مەزنیخوازیی (فارس)، زمانی کوردییان بە زاراوەیەکی ناوچەیی و بەشێک لە زمانی فارسی داناوە، لە سووریا کوردزمانان بە بێگانە لەقەڵەم دراون و لە تورکیاش بەتەواوی حاشا لەبوونیان کراوە. تەنیا لەعێراق زمانی کوردی لەبەرنامەی قوتابخانەکانی کوردستاندا هەیە و ئەویش بەداخەوە لەبەر نەبوونی دڵسۆزی بەئاراستەیەکی زۆر خراپدا دەڕوا. ئەو زمانەکۆنە ئەوەندە دەوڵەمەندە کە سەرەڕای بەخاوەن نەکران و پەرە پێنەدرانیشی – ئەگەر میدیاکانی کوردستان لێێگەڕێن و نەیشێوێنن و نەیتوێننەوە – زمانەکانی دەوروبەری تۆزیشی ناشکێنن. یەکێک لە شانازییەکانی ژیانم ئەوەیە کە بە نووسینی فەرهەنگی فارسی بەکوردیی کاوە – هەرچەند دەستم وە نیزیک بە نیوەی وشە کوردییە ڕەسەنەکان ڕانەگەیشتووە – توانیومە دەوڵەمەندی و ڕەسەنایەتییەکەی نیشان بدەم و بە خەڵکی کورد بڵێم کە لەجیاتی تواندنەوەی پێناسەنەتەوەییەکەتان کە زمانی کوردییە، وەک گلێنەی چاوتان بی پارێزن و شانازیی پێوە بکەن. بەداخێکی گرانەوە ئەوەی ئێستا دەیبینم و دەیبیسمەوە لە زۆر شوێن بۆتە باو کە بۆ خۆ بە خوێندەوار و پێشکەوتوو نیشاندان، نەک هەر خوێندەوارەکان، بەڵکوو نەخوێندەوارەکانیش وشەی نامۆ و نابەجێی بێگانە (عمە، خالە، عمو، ممان و دەیان و سەدان وشەی دیکەی فارسی و عەرەبی و ئوڕووپایی) لە وتووێژی ڕۆژانەیاندا بەکار دێنن، بۆئەوەی خۆیان بە قسەجوان، باسەواد، بەکلاس و …. نیشان بدەن. لە ئادیلایدی چەندساڵ پێش ئێستا لە ڕادیۆیەکی فارسی لە شاری ئادیلایدی ئوستەرالیا لەسەر ڕەسەنایەتیی زمانی کوردی پرسیاریان لێ کردم. بەڕێوەبەرانی ڕادیۆکە کەسانی شارەزا لە ئەدەب و نووسینی فارسی بوون. وەڵامم دانەوە “من چل لاپەڕەی (A4) تان بۆ بەکوردی دەنووسم کە کەمتر لە چل وشەی بێگانەی تێدا بێ، ئێوە لاپەڕەیەک بنووسن کە ٤٠ وشەی بێگانەیی تێدا نەبێ”. ئەوە ڕاستییەکی حاشا هەڵنەگرە و کوردی ڕەسەنترین و کۆنترین زمانی ناوچەیە.
به‌داخه‌وه‌ نه‌ک‌هه‌ر به‌هۆی‌ نه‌بوونی‌ ده‌وڵه‌تێکی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ کوردی‌که‌ بێگومان ‌ده‌یتوانی‌ پاڵپشتێکی ‌به‌هیزی پێشکه‌وتنی ‌بێ، به‌ڵکو به‌هۆی‌ دژایه‌تی‌و به‌رچاوته‌نگیی داگیرکه‌رانی ‌کوردستان‌و دانانی‌ قه‌ده‌غه‌و به‌ربه‌ست له‌سه‌ری‌و ته‌نانه‌ت هه‌وڵی ‌بێوچان‌و توندو تیژیان‌ بۆ سڕینه‌وه‌ی هه‌مووئاسه‌واری‌ نه‌ته‌وه‌ی‌کوردو تواندنه‌وه‌ی ‌به‌یه‌کجارەکیی، ده‌ره‌تانی ‌پێش که‌وتنی پێ‌به‌پێی ‌زمانه‌کانی‌دیکه‌ی ‌ده‌ورو به‌ر بۆ زمانی کوردی نه‌بووه‌. زۆر زمانی ئه‌وناوچه‌یه‌ هه‌رچه‌ند زۆرکه‌مترله‌زمانی‌کوردی ‌ده‌گوشاردابوونه‌، واتواونه‌وه‌ که ‌به‌ته‌واوی بڕاونه‌وه‌و هه‌رله‌بیریشکراون‌و خاوه‌نانیشیان ئێستا خۆبه‌نه‌ته‌وه‌یه‌کی ‌دیکه ‌ده‌زانن. بۆوێنه‌ میسری‌یه‌کان که‌ به‌ته‌واوی له‌ناوعه‌ره‌بدا تواونه‌وه‌و هه‌روه‌نازانن سه‌رده‌مێک‌ عه‌ره‌بیش‌نه‌بوون. مامۆستا سه‌ججادی (مێژووی ‌ئه‌ده‌بی ‌کورد ل44)دا ده‌ڵی:”…کورده‌کان ‌له‌به‌ر ڕێکه‌وتی ‌مه‌ڵبه‌ندی‌و کۆچه‌رایه‌تی‌و شاخ‌‌نشینی‌ دوورتر بوون له‌قه‌ومی ‌بێگانه‌وه‌، که‌متر تێکڵاویان‌بووه‌ به‌ تێکڵاوبوونێکی‌ وه‌هاکه‌ کاربکه‌نه‌ سه‌ر تێکدانی ‌زمانه‌که‌یان – مه‌گه‌ر له‌ده‌وری ‌ئیسلامیدا نه‌بێ‌ که‌ هه‌ندێ وشه‌ی‌عه‌ره‌بی به‌هۆی ‌ئاشنایه‌تی ‌ئاینه‌وه‌ تێکه‌وت – به‌مجۆره‌ به‌بێ ‌‌تێکدان‌و ده‌ست‌لـێدان زمانه‌که‌ی ‌خۆیانیان پاراست‌و هێشته‌وه‌،” ئه‌وه ‌ڕاستی‌یه‌کی نه‌شاراوه‌یه‌ به‌ڵام‌هه‌مووی هۆکاره‌که ‌نییه‌. ڕوانینێکیکورت له‌مێژووی‌کورد به‌تایبه‌تی‌له‌چه‌رخی19و20 دا ڕاستی‌یه‌کی ‌دیکه‌شمان بۆ ده‌سه‌لمێنێ، ئه‌ویش‌ خۆ ڕاگریی بێوچانی ‌گه‌له‌که‌مانه‌ له‌پاراستنی فه‌رهه‌نگ‌ و پێناسه‌ی نه‌ته‌وه‌یی ‌و تایبه‌تمه‌ندی‌یه‌کانی‌ کورده‌واریدا. له‌و دوو سه‌ده‌یه‌دا ده‌توانم‌‌ بڵێم کورد به‌قه‌ت ‌هه‌موو مێژووی ‌دیاری‌‌‌ خۆی ‌ده‌ردی‌‌ دیون‌و به‌ڵای‌ به‌سه‌رهاتوون. کوردستان به‌که‌ین‌ و به‌ینی زلهێزانی سه‌رده‌م له ‌دوو پارچه ‌ڕا بوو به پێنج ‌پارچه‌. میرنشینه‌کانی‌ که‌ به‌ده‌ستی ‌کورد به‌ڕێوه‌ده‌چوون‌ و نیوه‌ سه‌ربه‌خۆیی‌‌یه‌کیان ‌هه‌بوو، هه‌ڵوه‌شێندران‌و سنووره‌که‌شیان ‌به‌پێی ‌به‌رژه‌وه‌ندیی‌ داگیرکه‌ران‌ دانرانه‌وه‌. حاکمانی‌‌ نه‌کورد و ناشاره‌زا به‌زمان ‌‌و نه‌ریت‌ و فه‌رهه‌نگی ‌کوردی‌ و ته‌نانه‌ت گوێ ‌‌ئاخنراو به‌دوژمنایه‌تی‌یه‌کی کوێرکوێرانه‌ ده‌گه‌ڵ ‌نه‌ته‌وه‌ی‌ کورد، به‌سه‌رکوردستاندا سه‌پان. ته‌نانه‌ت ‌له ‌پارچه‌ی‌ داگیرکراو به‌ده‌ست‌ یه‌کێتیی ‌سۆڤیه‌تیشدا که‌ به‌ڕواڵه‌ت‌ گه‌لان خودموختاری‌یان‌ هه‌بوو، ئه‌وه‌نده‌شیان‌ پێ ‌‌ڕه‌وانه‌بیندرا که ‌هیچ، زۆربه‌یان ‌به‌ده‌ست ‌کارگێڕانی‌ شۆڕشی‌ کۆمۆنیستی‌و بۆ ڕازی ‌کردنی تورکان، له‌‌زێدی‌خۆ هه‌ڵکه‌نران‌و دوورخرانه‌وه‌‌و ئه‌وانه‌ی‌‌‌ مانه‌وه‌ش له‌به‌رده‌ستی کۆماره‌کانی ‌ئه‌رمه‌نستان‌و ئازه‌ربایجاندا به‌حاڵ‌پله‌ی هاو نیشتمانیی‌ ده‌ره‌جه‌دوویان پێ‌بڕا. له ‌نزیک ‌‌به‌ نیوه‌ی ‌خاکی ‌کوردستاندا که‌ ئاتاتورک‌ به‌ سات‌ و سه‌ودا ده‌گه‌ڵ ‌زلهێزان‌ و پیلانی ناوخۆیی له‌ژێر ده‌ستی‌ خۆیدا ڕایگرتبوو، ناو و زمان ‌و هه‌مووشتێکی ‌نیشانده‌ری‌ شوێنه‌وارێک له‌کورد، له‌یاسا و به‌ڵگه‌ یاسایی ‌و مێژوویی‌یه‌کانی‌ وڵات سڕایه‌وه‌ و بردنی ‌ناوی ‌کورد سزای ‌بۆدانرا. له ‌زیاتر له‌80% ی‌ خاکیکوردستان نووسین ‌و خویندنه‌وه‌ی‌ کوردی به‌تاوان ‌و دژی ‌یاسا دانرا. ته‌نیا به‌شێکی بچووکی‌ کوردستان، ئه‌ویش‌‌ له‌ ژێرده‌ستی ‌ئێران دا، ناوی”کوردستان”ی ‌له‌سه‌رما که‌: سنه‌، سه‌قز، بانه‌، مه‌ریوان، دیوانده‌ره‌، کامیاران، قوروه‌وبیجاری ده‌گرته‌وه‌. (تێبینی: خه‌ڵکی ئه‌و ناوچانه‌ که‌ سه‌ر وه ‌سنه‌بوون، به‌گشتی به‌وشاره‌یان ‌کوتووه‌”کورسان”، ده‌نا ئه‌وناوه‌ش به‌خشیشی داگیرکه‌ران نییه‌). کوردستان له‌به‌رده‌ستی ‌عێراق بوو به ‌شیمال ‌و له‌سووریه‌ و تورکیا و سۆڤیه‌تیش هیچ ناوێکی بۆ دانه‌نرا. له‌ هه‌مووی ئه‌و ماوه‌شدا دوور خستنه‌وه‌، زیندان، ئه‌شکه‌نجه‌، ڕاگوێستن، کوشتن، ئه‌نفال، سووتمان‌، بۆمباران‌و کیمیاباران‌‌ و … هه‌رله‌ سه‌ری به‌رده‌وام‌ بووه‌. به‌ڵام هه‌مووی ئه‌وانه‌ش نه‌یتوانی کورد بتوێنیته‌وه ‌و پێناسه ‌و تایبه‌تمه‌ندی‌یه‌کانی کوردایه‌تیی لێ‌‌ بستێنیته‌وه‌. ته‌نانه‌ت زه‌بر و زه‌نگ‌ و قه‌ده‌غه‌ی ‌ئاتاتورکیش کوردی ‌نه‌توانده‌وه‌ و ئێستا له ‌زۆر شار و شارۆچکه‌ و گوندی باکووری کوردستان، زۆر کورد ده‌بینی‌ که ‌ته‌نانه‌ت له‌تورکی هه‌رتێش‌ ناگه‌ن.
زمانی کوردی بەهۆی ئەوەی یەکێکە لە کۆنترین زمانەکانی هیند و ئوڕووپایی و وەک لەسەرەوە باسمان کرد، کوردستان بە شوێنی سەرەتای سەرهەڵدانی ئەو زمانانە دانراوە، بەهۆی بڵاوبوونەوەی بە سەرزەمینێکی زۆر بەربڵاودا، کە پڕە لە ناوچەی سەخت و شاخاوی و کێشەکانی تێکەڵاوبوون لەگەڵ یەکتر و زۆر هۆکاری دیکەی سروشتی و کۆمەڵایەتی خاوەنی زاراوە و لکی جۆراوجۆرە. بێگومان ئەوە شتێکی زۆر سروشتییە و لە هەموو دونیا ڕوو دەدا کە ئاخۆوەران بەزمانێک لە شارێکەوە بۆ شارێکی دیکە و لە ناوچەیەک بۆ ناوچەیەکی تر وەها شێوە گۆتنیان بگۆڕێ کە کێشەی لێک تێگەیشتنیان بۆ سازکا. ئەوەی من لە نووسینی فەرهەنگی کاوەدا وەبەرچاوم هات، سەرەڕای ئەوهەموو جیاوازی لە شێوەئاخافتنانەشدا، کەسی وریا بەهاسانی ڕیشەی وشەکان لە زاراوەیەک ڕا دە زاراوەکانی دیکە بەدی دەکا و ئاوا زۆر بەسێنەیی دەتوانێ تێیان بگا.

کاتێک دەڵێم ڕیشه‌ی‌ زمانی کوردی‌ بێگومان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر زمانی‌مادو  کاتێک باسی ماد دەکەم، مەبەستم ئەوانەن کە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی کوردیان لەمێژوودا سازکرد. ئەوگەلە بەپێچەوانەی هێندک مێژووی سازکراو کە هاتنیان دەگێڕێتەوە سەردەمی هاتنی گەلی پارس و پارت بۆ ئەو سەرزەمینەی ناوی ئێرانیان بۆ داتاشیوە، بەهەزاران ساڵ پێش ئەو کۆچە نیشتەجێی کوردستان بوون. ناوی ماد هەرچەندزۆربەی جار خۆی وەک بەشێک لە گەلی کورد نواندووە، زۆر جاریش لە بەردەنووسەکانی میزۆپۆتامیادا بە گشتی لە باپیرانی کورد نراوە، بۆیە ئەو ناوە باپیرانی کورد (بەهەموو ئەوانەی بەناوی جۆراوجۆر لەکوردستاندا باپیرانی کوردیان پێکهێناوە) ی گرتۆتەوە و زۆر مێژوونووس دانیان بەوەدا ناوە. لەسەر ئەو بابەتە لە جێگای خۆیدا بەوردی و بەبەڵگەی پێویست باس دەکەم. لێرەدا هەر دەچمە سەر ئەو بەڵگانەی لەسەر مێژووی زمانی کوردی هاتوون.

چه‌ند ڕۆژهه‌ڵاتناسی ڕۆژئاوایی وه‌ک ” ا- سون”و “سایس‌”و… ڕه‌چه‌ڵه‌کی کوردو زمانه‌که‌ی ده‌گه‌یێننه‌وه‌ سه‌ر نه‌ته‌وه‌ی‌ماد.

مامۆستا عه‌لائه‌ددی سه‌ججادی له‌ پێشه‌کیی مێژووی ئه‌ده‌بی کوردیدا له‌سه‌ر یێکبوونی مادو کوردو زمانه‌که‌یان کورته‌ی ڕوانگه‌ی چه‌ند زانای مێژوو دێنێته‌وه‌، که‌ له‌خواره‌وه‌ ده‌یبینن:

١- (ئـ. سۆن): له‌به‌رئه‌وه‌ی ئاشنایه‌تییە‌کی زۆر له‌نێوان زمانی ئێستای کورد و زمانی میدیه‌کاندا –  ئه‌و زمانه‌ی زه‌رده‌شت کتێبه‌که‌ی خۆی پێ نووسیوه‌ – هه‌یه‌، لای وایه‌ میدیه‌کان کوردبوون.

٢- (سایس): میدیه‌کان کوردبوون ‌و چ به‌زمان‌ و چ به‌ڕه‌گه‌ز له‌گه‌له‌ ئاریاکانن،  وڵاته‌که‌یان که‌وتبووه‌ ڕۆژهه‌ڵاتی وڵاتی ئاشوور و تا باشووری ده‌ریای کاسپین ده‌ڕۆیشت.

تێبینی: لەسەر بوونی ئاریایی بە ڕەگەز لە شوێنی خۆیدا باس دەکەم و هێنانی لێرەدا هەر گێڕانەوەیە.

٣-  “حسن پیرنیا مشیرالدوله” له‌ کتێبی (ئێرانی کۆن)دا:  وشه‌ی میدی ئه‌گه‌ر زمانی کوردیی ئێستا نه‌بێ بناغه‌یه‌تی.

٤-  “دائرةالمعارف بریتانیا ساڵی 1929ی زایینی”: ماده‌کان که‌ده‌وڵه‌ته‌که‌یان تیاچوو، تێکه‌ڵاوی کورده‌کان بوون‌و بوون به‌کورد.

تێبینی: له‌سه‌ر ئه‌وڕوانگه‌یه‌ پێویسته‌ ئه‌وه‌ ڕوون که‌ینه‌وه‌ که‌ ماده‌کان هه‌رکورد یا هۆزێکی کوردبوون، نه‌ک دوای تێداچوونی ده‌وڵه‌ته‌که‌یان بووبن به‌ کورد.

٥-  “هانس‌کونتر” له‌کتێبه‌که‌یدا که‌له‌ساڵی 1934ی‌زایینی ده‌رچووه‌: کورده‌کان له‌ماده‌کانن‌ و ئه‌مانه‌ هێندێکیشیان فارس ‌بوون ‌و هه‌ربوون‌‌به‌کورد….

تێبینی:  دەستەواژەی ” ئه‌مانه‌ هێندێکیشیان فارس ‌بوون ‌و هه‌ربوون‌‌به‌کورد….” هەڵەیەکی مێژوویییەو بەهۆی ئەو تێکدانە مێژوویی‌یانە بۆ ئەو نووسەرە هاتۆتە پێش، کە تەنانەت هێرۆدۆتیشی بەهەڵەبردووە لەو شوێنەی باسی لێهاتوویی شەڕکەرانی ماد دەکا و بەهەڵە بە پارس ناویان دەبا. لەشوێنی خۆیدا بەوردی باسی دەکەمەوە.

٦-  “زیوروفسکی” له‌کتێبی قه‌وقاس ‌و قه‌وقاسیه‌کان: کورده‌کان له‌نه‌ته‌وه‌ی میدیه‌کانن.

٧-  “دارمێس تێتێر” پێیوابوو که‌ ئاوێستا به‌زمانی مادی نووسراوه‌ته‌وه‌.

٨- “سێر سیدنی سمیت” له‌ وتارێکدا که‌ به‌تایبه‌تی له‌سه‌ر داوای پڕۆفیسۆر محمد امین زکی نووسیویه‌تی ده‌ڵێ: “… به‌ وته‌ی پسپۆڕانی چێگای باوه‌ڕ، زمانی کوردی … زمانێکه‌ که‌ خاوه‌نی ڕیشه‌یه‌کی ته‌نانه‌ت کۆنتر له‌ به‌رده‌نووسی داریووشی هه‌یه ‌و ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ش ڕاست ‌بێ ده‌کرێ ڕوانگه‌ی ئه‌و مێژوونووسانه‌ بسه‌لمێنین که‌ ده‌ڵێن زمانی کوردی له‌ سه‌ده‌ی 6ی (پ.ز)دا هه‌بووه‌.”

تێبینی: دیاره‌ کورد زۆر پێش‌ئه‌وسه‌ده‌ی له‌کوردستانداهه‌بوون‌و ئه‌وبه‌ڵگه‌مێژوویییانه‌ی‌پێشتر باسمان‌کردوون، ئه‌وڕاستییە‌ به‌باشی ‌ده‌سه‌لمێنن – نووسه‌ر.

٩-  “حبیب‌الله‌ تابانی” له‌ ژێرنووسی لاپه‌ڕه‌ی 59ی تحقیقی تاریخی درباره‌ کردو کردستان، ده‌ڵێ: “ئه‌وه‌ی ئه‌وڕۆ ئیتر ڕوون بۆته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌که‌ ئه‌وه‌ زمانی کوردییە‌ که‌ بۆته‌ ڕیشه‌ی زمانی فارسیی ئه‌وڕۆ‌و خوێندنه‌وه‌ی کتێبه‌ دینییە‌کانی پێش ئیسلام، به‌ته‌واوی ئه‌و بابه‌ته‌ ده‌سه‌لمێنێ.”

١٠-  “پڕۆفیسۆر سایس Sayce” ده‌ڵێ: “ماده‌کان هوزگه‌لی کوردبوون‌که‌ له‌ڕۆژهه‌ڵاتی‌ئاشوور دانیشتبوون‌و سه‌رزه‌مینه‌که‌یان تا باشووری به‌حری خه‌زه‌ر ڕاکشابوو. به‌شی زۆریان له‌ زماندا هیندو ئوڕووپایی‌و له‌ ڕه‌گه‌زدا ئاریایی بوون. به‌ڵام ژماره‌یه‌ک له‌ ڕۆژهه‌ڵاتناسان‌ و پسپۆڕان پێ‌یان وایه‌ زمانی گه‌لی ماد زمانی کوردی ئه‌وڕۆ یا بناخه‌یه‌تی.

١١- دیاکۆنۆف پێیوایه‌، بابه‌ته‌کانی ئاوێستا له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌کانی ئاشووری له‌‌مه‌ڕ خاکی ماد (زۆرتر مادی خواروو) کوتوویانه‌، زۆروێکده‌چن. بێگومان خه‌ڵکی‌ مادی ‌ڕۆژهه‌ڵات ‌و باخته‌ر له‌بابه‌ت فه‌رهه‌نگ‌و ئاستی‌پێشکه‌وتن‌و لێکدراویی ڕه‌گه‌زی زۆر لێک نیزیک بوونه‌.

تێبینی: لەسەر باختر و ئەوەی کە جۆن بەئانقەست کراوە بە بەلخی ئەفغانستان و دیاکۆنۆفیش قبووڵی کردووە لە شوێنی خۆیدا لەباسی زەردەشتدا بەوردی لەسەری دەڕۆم.

خشته‌ی فۆنێتیکی زمانه‌ ئاریایییە‌کان وه‌رگیراو له‌کتێبی دیاکۆنۆف:

دیاکۆنۆف ده‌ڵێ:

“یێکێک له‌گرنگترینی ئه‌وزمانانه‌ی له‌مادی کۆندا بڕه‌وی ‌هه‌بووه‌‌و سه‌رچاوه‌کانی سه‌ر ده‌می کۆن به‌ (مادی)ی ناوده‌به‌ن، که‌ لکێکی زمانه‌کانی هیندو ئوڕووپاییە‌و زمانی ئاوێستاش هه‌ر له‌وانه‌، به‌ڵام نابێ به‌ هیچ جۆریک له‌گه‌ڵ زمانی پارسیمان لێ‌تێکبچێ که‌ناسراوترین زمانی ئێرانییە‌. زمانی فارسی له‌نێو زمانه‌کانی هیندو ئوڕووپاییدا له‌شێوه‌ی ده‌نگ (فۆنێتیک)دا شوێنێکی تایبه‌تی‌هه‌یه‌‌و له‌باری ‌فۆنیتیک له‌گه‌ڵ زمانه‌کانی دیکه‌ی ئاریایی‌ جیاوازه‌.” بڕواننه‌ خشته‌ی سه‌ره‌وه‌.

“له‌سه‌ر زمانی مادی ده‌بێ بڵێین که‌ له‌باری ده‌نگه‌وه‌ جیاوازییە‌کی زۆری له‌گه‌ڵ پارسیی کۆندا هه‌یه ‌و له‌زمانه‌کانی ئاوێستایی‌ و پارتی‌ و سوغدی ‌و خاره‌زمی‌ و ئیسکیته‌کان ‌و سه‌کاکان زۆر نیزیکه‌. زمانی پارسی زۆرکه‌وتۆته‌ ژێرکارتێکردنی تۆره‌یی ‌زمانی‌مادی واته‌ زمانی ئه‌وگه‌له‌ی له‌و پێشکه‌وتووتر و گه‌شه‌کردووتربوو. زۆروشه‌ی دینی ‌و بیروباوه‌ڕی ‌و حکوومه‌تی وه‌ک شاو ساتڕاپ‌و … له‌مادی‌ڕا چوونه‌ته‌ نێو پارسی. ته‌نانه‌ت ناوی زۆر شوێن‌و هۆزو ته‌نانه‌ت شایه‌کانی پارسیش مادین. هه‌روه‌ها ناوی پارس بۆخۆشی مادییە ‌و له‌ وشه‌ی په‌رسه‌وی مادی واته‌ ده‌نده‌یه ‌‌و به‌ هێما له‌جیاتی ته‌نیشت یا که‌ناریش‌هاتووه‌. هه‌رسێک وشه‌ی پارس، پارسوئا – که ‌له‌وپه‌ڕی ڕۆژئاوای مادبوو – و پارت یێک واتا ده‌ده‌نه‌وه‌. زمانی‌ماد و ئاوێستا زۆرلێک ‌نزیکن، به‌ڵام نه‌ک‌ئه‌وه‌نده‌ی به‌یێک‌زمان بزانرێن. ئه‌وان له‌ هێندێک ‌فۆنێتیکدا جیاوازییان هه‌یه‌. به‌ڵام ده‌بێ ئه‌وه‌شمان له‌بیربێ که‌ وڵاتی‌ماد له‌زۆرگه‌ل ‌و هۆزی جیاجیا پێک هاتبوو و پاشان بوو به‌یه‌که‌یه‌کی نیزامی که‌ ژماره‌یه‌کی زۆر وڵات‌ و هۆزی پێکه‌وه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌. بۆیه‌ش‌ ماد زمانێکی یێکپارچه‌ی نه‌بووه ‌و ئه‌وه‌ی وه‌ک زمانی ماد ناوی ده‌رکردووه‌ وێده‌چێ هه‌ر یێکێک له‌ زاراوه‌کانی ئه‌و گه‌لانه‌بێ که‌ له‌ وڵاتی ماد دا ژیاون.”

سه‌رنجدان‌ به‌و خشته‌ی خواره‌وه‌و ڕوونکردنه‌وه‌کانی دوای وی –  هه‌رچه‌نده‌ که‌میشه‌‌ –  تاڕاده‌یه‌کی بەرچاو په‌یوه‌ندیی زمانی ئاوێستاو مادمان له‌گه‌ڵ کوردیی ئێستا نیشان ده‌دا.

ماد ئاڤێستا کوردی
١- ئه‌سپه‌ ئه‌سپه ئه‌سپ
٢- گات گات گاس، گاز، بانگ
٣- ئه‌زینه ئه‌زینه ئاسن، ئه‌سین، هه‌سن، هه‌سین
٤- ئه‌نجه‌مه‌ن ئه‌نجه‌مه‌نه ئه‌نجومه‌ن
٥- په‌رسه‌و،پارسوو، په‌راسوو، پارسوو،
٦- خشایثیه‌ شا
٧- ده‌ئیوه ده‌ئیوه‌ دێو
٨- زان زان زان، زانین،
٩- زه‌ره‌نیا زێڕ
١٠- زه‌رینه‌ زێڕن
١١- کساکه‌ که‌سک، سه‌وز،
١٢- وه‌نت وه‌نت مه‌ند، خاوه‌ن
١٣- مانگهه مانگهه مانگ
١٤- مازا، مه‌زدا مازا، مه‌زدا مازن، مه‌زن، گه‌وره‌
١٥- ئه‌نزان زۆزان، کوێستان
١٦- ماریا (میتانی) مێر
١٧-ماریانۆ(میتانی) میر، فه‌رمانڕه‌وا
١٨- وخه‌د به‌خۆ
١٩- هه‌وه‌ته‌ ئی خۆ
٢٠- هێری هێری، خوری
٢١- ئاندرا ئاندرا ئاندر (له‌وان‌و ئه‌رزه‌ڕۆم)، خراپ، بەد،
٢٢- به‌ره‌زا به‌ره‌زا به‌رز، بڵیند
٢٣- نمانا نمانا ئه‌نوا
٢٤- ماسی ماسیا ماسی
٢٥- ئوشترا ئوشترا ئوشترا، حوشتر، وشتر،
٢٦- پره‌تا پره‌تا پر، پرت، پرد،
٢٧- هوور، ڕا هوور، ڕا خۆر، ڕۆ، ڕۆژ،
٢٨- وه‌رازا وه‌رازا به‌راز، وه‌راز،
٢٩- مه‌خشی مه‌خشی مێش، مێژ،
٣٠- وه‌راخا وه‌راخا به‌رخ
٣١- خسا خسا قسه‌، کسه‌
٣٢- واس ویستن، ویسوو، خواست، خواستن،
٣٣- زانین زانین زانین
٣٤- ئه‌ز ئه‌ز ئه‌ز، من
٣٥- مینا من، منا،
٣٦- ئه‌سه‌نگه ئه‌سه‌نگه به‌رد، سه‌نگ
٣٧- وه‌زه‌رکه‌ وه‌زه‌رکه‌ گه‌وره‌، مه‌زن
٣٨- زوورا زوورا زۆر، زۆری
٣٩- سپه‌که‌ سپه‌که‌ سپاکۆ، سپاگ، سه‌، سه‌په‌که‌، سه‌گ،
٤٠- تۆش تیش، تیژ، تیشک، تیرێژ،
٤١- را ڕا، ڕۆژ، خۆر،
٤٢- سپی سپی سپی
٤٣- تۆمه‌ تۆمه‌، تامە، تمان تم، تۆم، تۆو، توخم،
٤٤- شایانا ژینگه‌، ژیانگه،
٤٥- به‌رز به‌رز به‌رز، بڵند، بڵیند،
٤٦- به‌رزه‌ئیتی به‌رزه‌ئیتی به‌رزایی، به‌رزایەتی، به‌رزی، به‌رزێتی، بڵندایی،
٤٧- ده‌روو ده‌روو، گوزه‌ر،
٤٨- ئەدا ئەوجا، ئەوجار، ئەنجا، ئینجا
٤٩- ئەذەیری adhairi ژێر، ژێری،
٥٠- ئەئێتی هاتن
٥١- ئەئەم ئەمە، ئائەم
٥٢- ئەئێشا ئەمە (ئەمەسە)
٥٣- ئائێتا ئەوە (ئەوەتا)
٥٤- ئەهمای ئێمە
٥٥- ئەیریمێ ئارام
٥٦- ئەیویۆ ئاو
٥٧- ئەخا، ئەکا ئایخ، خراپ، شەیتان، قخە(منداڵانە)، کخ (منداڵانە)،
٥٨- ئەئۆج دەڵێت، دبێژی، بێژی، واتش،
٥٩- ئەر بڕۆ، بجووڵێ، (هەڕە)، (هەڕۆ)، وەرە،
٦٠- ئەرشە ورچ، هرچ،
٦١- ئەزمەن ئاسمان، حاسمان،
٦٢- ئەستە ئەستە ئێسک، ئێسقان، هەستی،
٦٣- ئەثا ئاوا، بەوجۆرە، وسا
٦٤- ئەڤە ئەوە، ئەڤە
٦٥- ئەڤە-بار ئەڤە بێرە، ئەوە بارە،
٦٦- ئەڤەدا avadha لەوێ، ئەوەتا،
٦٧- ئەڤەثا avatha بەوجۆرە، وەسا، ئاوا، ئاوها
٦٨- ئەژی، ئەژییش مار، ئەژدیها، حەزیا، هەژدیها
٦٩- ئاستایا هەستان (هەستایە)
٧٠- ئاستێ âste حەوانەوە، ئیست گرتن، (ئیست)، ئه‌وه‌سیای،
٧١- ئاتەر ئاتەر ئاتر، ئاته‌‏ر، ئاته‌‏ش، ئار، ئازه‌ر، ئاڤر، ئاگر، ئاور، ئاوێر، ئاویر، ئاهر، ئاهیر، ئاهێر، ئاهییر، ئایر، ئایه‌ر، ئایێر، ئێر، ئێگر، ته‌‏ش، دۆژ، هاته‌‏ر، هه‌تار، هه‌‏ته‌‏ر، یاگی،
٧٢- ئاخشتی ئاشتی
٧٣- ئایێسێ âyese خۆزگە، خۆزگەخواستن، بریا،
٧٤- بەخە بەشێ، بەشێک،
٧٥- بەرە بەر هەڵگرتن، (بەر = هەڵگر)، (بار)،
٧٧- بەرزی بەرێزاهی بەرزایی، بەرزێتی، بەرزی، شاخ،
٧٨- بەستە بەستە، بەستراو، پەیوەست،
٧٩- بوو بوو، بوون،
٨٠- بەڤان بووبێ بووبێتن، لەوانەیە بووبێتن
٨١- با با، وایە، بەدڵنیایی،
٨٢- بازو بازو بازو، باسک،
٨٣- بوویەمە ببین، دەبین، ئەبین، ئێمەئەبیین، ئێمەدەبین، (بوویمە، بوومە)
٨٤- بوویەتە بوویت، (بوویتە، بوویەتە)
٨٥- جاثرو – گەئٶشە cathr-gaosha چوارگۆشە
٨٦- گەئۆشە gaosha گووشە، گۆشە، گۆش، گوێ، گوێچکە، گووش
٨٧- جی چی، چ
٨٨- جیثا citha جەزا، سزا، سەزا،
٨٩- چیثرە chiθra جیثرە chithra ڕەگەز، جسنات، جسن، ڕەسەن، خێزان، سەجەرە
٩٠- جڤەنت چەند،
٩١- دەئێنیا ئاین، دین
٩٢- دەر دڕ، دڕین،
٩٣- گاثا gâthâ گاز، گازی، گاس، بانگ، بانگ کردن، هاوار، پاڕانەوە
٩٤- غێنا ghenâ هی ژن، (ژنە)، ژنانە
٩٥- هەکەت هەر، هەرکە، (هاوکات)، دەست بەجێ، یەکسەر،
٩٦- هەکێرێت (هە + کێرێت) یەک کەڕەت
٩٧- هەمە هامن، هاوین، هەموو، هەمان، (هاو، هام)
٩٨- زایا زا، زان،
٩٩- هانداتا ئەندازە، هەندەسە، کوردی/ سۆمەرییە و چۆتە ناو فارسی و عەرەبی
١٠٠- هەنجەمەنە ئەنجومەن، کۆبوونەوە
١٠١- هەئۆم خۆم،
١٠٢- هئە هە، هەیە، هەیەتی،
١٠٣- هامو هەموو،
١٠٤- هاو ئەو، ئەم،
١٠٥- هام – باوەینتی هەموو بەیەکەوە،
١٠٦- هام – بوو بەیەکەوە، کۆبوونەوە، کۆمبوون، هەمووبوون،
١٠٧- هام رەئێثوایێتی هەموو ڕیسوا، هەموو ڕیسوایەتی، هاوڕیسوایەتی،
١٠٨- رەئێثوایێتی raêthweyeiti ریسوایی، ریسوایەتی،
١٠٩- هەرە بێرێزەئیتی کێوی ئەلبورز، بەرزایی ئەلبورز، هەرە بەرززایەتی
١١٠- هەرە هەرە
١١١- هەرێثرا harethra خۆراک، خواردن، خواردەمەنی
١١٢- هەزە هێز، (ئازا)،
١١٣- هی ئا، ئێ، وایە، هی، هەیا،
١١٤- هیزڤا زمان، زوان، زوبان،
١١٥- هودا هوودە، بەکەلک،
١١٦- ئیذە ئێستا، ئێستێ،
١١٧- ئیمە، ئەئێم ئەمە، ئەوە، ئەڤە،
١١٨- ئیثە itha واسە، کەواتە، واتە
١١٩- ژەهی سۆزانی،
١٢٠- ژەن ژەن، ژەنین، پیاکێشان(ژەنین لەکوردیی ئێستادا واتە ژاندنی مەشکەو…، تێڕاکردن، تێئاخنین، تێترنجاندن و لێدانی مۆسیقا و کاری سێکس کردن دەکوترێ)، تێکوتان،
١٢١- ژڤۆ، ژویە زیندوو، ژیاو، ژیو،
١٢٢- ژویۆ، ژڤە زیندوو، ژیاو، ژیو،
١٢٣- کەیریە کاری، کارا، کارکردن، ئیشکەر، بەکار، چالاک، پیشە، کار، کارە
١٢٤- مەئێسمەن میز، گمێز، میس،
١٢٥- مەن مانایش، مه‌‏ندش، میناکی، میناهی، مێنین، وێچوون،
١٢٦- مەنە ئەمن، من، ئەز
١٢٧- مەر مر، مردن، مەرگ، مرن،
١٢٨- مەسەن مەزنی،
١٢٩- مەزین مەزن، گەورە،
١٣٠- مەس مەزن، گەورە،
١٣١- مەسیۆ ماسی،
١٣٢- مەشیە پیاو، نەمر
١٣٣- مانغ مانگ
١٣٤- میزدە مز، پاداش، پاداشت، (مژدە، مژدانە)
١٣٥- نامە نام، ناو،
١٣٦- نوو ئێستا، ئێستێ، نارا، نانکا، نکاین، نۆکا، نووکه‏، نوه، نوها، نوهۆ، نها، نه‌قۆ، نه‏کای، نهۆ، نه‏وکه‏، نه‏وه‏، نه‏ها، نهه‏، نه‏هه‏، هەنووکە،
١٣٧- پەرە بەر، بەری، پەری، لەبەردەم، دوورلە، لەپێش، پێشتر،
١٣٨- پەرەیار (پەر) پەڕینەوە، پڕکردن، (پڕ، پەڕین)،
١٣٩- پەرێس پرسکردن، پرسیارکردن (پرس)
١٤٠- پەسنێ پاش، پشت، دوا، (پاژنە، پاشین)،
١٤١- پەسو مەڕ، پەز، ڕەوەئاژەڵ،
١٤٢- پاذە padha پا، پێ،
١٤٣- پایتی پارازتن، پاراستن، پارێزاندن، پارێزتن، پارێزگاری، پارێزگاریکردن،‏‏ پارێزگاری‌‏لێکردن،‏‏ پارێزنای، پاسداری‌‌لێکردن، پاسکردن، پاسگرتن، پاسه‌‏بانی‌‌لێکردن، پاسه‌‏وانی‌لێکردن، پایین،
١٤٤- پێرێنە پڕە، پڕبووە لە، (پڕن)،
١٤٥- پێرێنۆ پڕ، تەواو،
١٤٦- پێرێنۆ مانگهە مانگی پڕ،
١٤٧- پرسو پێرێسو پەراسوو،
١٤٨- پرەتا پێرێتو پر، پرد، پردێ، پڵ، پۆله‌، پێڵ، جیسر، کڵکه‌‏،
١٤٩- پۆورو بێرا، پر، پڕ، پوڕ، په‌ڕ، زۆر،
١٥٠- پۆورو مەهرکە پڕ مەرگ پڕلەمەرگ،
١٥١- مەهرکە مەرگ
١٥٢- رەئۆجاه (ڕۆژ، ڕووناکیی ڕۆژ)، ڕووناکی، ڕۆژی ڕوون، ڕووناکی دانەوە
١٥٣- رەئۆخشنا ڕووناک، ڕشنا، ڕڤین، ڕۆچن، ڕۆشن، ڕۆشنا، ڕۆندار، ڕوون، ڕوهن، ڕۆهن، ڕه‌‏وشه‌‏ن،
١٥٤- رانە ڕان، ڕاهن، ڕه‌هن،
١٥٥- سەرە سەر، دەستەڵات
١٥٦- سپاکۆ سپەن، سپا سپاکۆ(ماده‌)، سپاگ، سپڵۆ، سپڵۆت، سپڵۆک، سپڵه‌، سپڵه‌وْت، سپه‌‏، سپه‌‏ڕ، سپه‌که‌، سلپۆت، سه‌‏، سه‌‏په‌‏که‌‏، سه‌‏گ، سه‌ناتوو، سه‌و، سه‌ﻫ، سه‌‏ی،
١٥٧- ستەر ئاسته‌ره‌، ئاسێره‌، ئه‌ستێره‌، ستاره‌‏، ستێر، ستێره‌، هه‌ساره‌، هه‌‏سیره‌‏، هه‌‏سێره‌‏،
١٥٨- سوخرە سوخره‌‏، سۆر، سۆرینگ، سوور، ‏‏سوهر، سوویر، ‏ قرمز،
١٥٩- سوورە بەجەرگ،زاوه‌ردار، دلێر، زه‌هله‌دار،
١٦٠- تەنو به‌‏ده‌‏ن، ته‌‏ن، جه‌‏سه‌، جه‌‏سته‌، کەس، لەش
١٦١- تەنو-پێرێثەنە tanu-perethana تەن پڕ لە تاوان، لەش پڕ لە گوناح
١٦٢- تەرێس ترس، ترسان،
١٦٣- تەش دروستکردن، تاش، ئامرازی تاشین،
١٦٤- تەڤە ئی تۆ، هی تۆ، (تۆیە)
١٦٥- تەخمە تەخمە ئازا، (تۆکمە = بەهێز، بەرگەگر، بەتوانا)
١٦٦- تەپ گەرمبوون، گەرمکردن، (تا، تاب، تاو، تین، گەرما)،
١٦٧- ویتی ئاوا، ئه‌وتۆ، بەمجۆرە، جەم شێوەیە، وتۆ، وەتۆ، وەوتۆ، وەها،
١٦٨- وشترە وشتر، حوشتر،
١٦٩- ڤەج بێژه‌، پێژه‌، قسەکردن، وشە، وێژ، وێژە،
١٧٠- ڤەس ویس، ویست، خواست،
١٧١- ڤاسترە باسەڕە، لەوەڕگە، کێڵگە،
١٧٢- ڤێهرکە ڤه‌‏رق، ڤه‌رک، ڤه‌‌ڕک، گورگ، گورگوری، گوری، ورگ، وه‌‏رگ،
١٧٣- خان خانی، کانی، سەرچاوە
١٧٤- زەیری-گەئوشە گوی زێڕین
١٧٥- زەیری زێڕن، زێڕین،
١٧٦- زان زان، زانین، تێگەیشتن
١٧٧- زەرەنیە زێڕن، زێڕین،
١٧٨- دەستە زەستە دەست
١٧٩- زەیە زستان
١٨٠- زایری زەر، زەرد
١٨٢- ژنو ئه‌‏ژنۆ، زانۆ، زانوو، زانی، ‌‏ژنۆ، ژوونی، ژه‌‏نو، ژه‌نوو،
١٨٣- زەرت زەر، زەرد
١٨٤- غێن ژن
١٨٥ کەنیا کەنی، کەنیشک، کچ، کیژ،
١٨٦ گری گێر، گێڵ، کێو،

 

تێبینی:

لە ١٨٦وشەی ئەو خشتەیە، ٥٠ وشەیم لە سەرچاوی جۆراوجۆر و ١٣٦ وشەم لە کتێبی (کورد کێیە) لە نووسینی سۆران حەمەڕەش وەرگرتوون، بەداخەوە لە خشتەکەی ئەو بەڕێزە دا زۆر کەم هاوتا مادییەکەی وشەکانی ئاڤێستا هاتوون و منیش بەهۆی لەبەردەستدا نەبووی سەرچاوەی باوەڕپێکراو نەمتوانی ئەو بۆشاییە پڕکەمەوە کە لە خشتەکەدا دەیبینن.

“مه‌ها” له‌ سانسکریت دا واته‌ گه‌وره‌، له‌ ئاوێستادا به‌”مازا” هاتووه‌، وشه‌ی یه‌که‌می “مه‌زدا” له‌ مازایه‌. ئه‌وڕۆ کورده‌کان پێی‌ده‌ڵێن “مه‌زن” به‌ مه‌زنی ده‌ڵێن “گه‌وره‌” که‌ وه‌ “گه‌رووس، گراند”ی ئوڕووپایی ده‌چێ.

“گری” له‌ ئاوێستادا واته‌کێوله‌ په‌هله‌ویدا “گیر”و له‌کوردیی ئه‌وڕۆشدا “گێر”ه‌و ئه‌فغانییه‌کانیش “غیر”ی پێده‌ڵێن.

“ئه‌نزان” کوێستانه‌، کورده‌کان ده‌ڵێن زۆزان که‌ به‌واتای کێوی به‌رزو هاوینه‌هه‌واره‌.

“ماریا” به‌ زمانی میتانی واته‌ شه‌ڕکه‌ر، کورده‌کان ده‌ڵێن “مێرMer” ئه‌وان به‌ فه‌رمانده‌ی خۆیان ده‌گووت “ماریانۆ” کورده‌‌کان ده‌ڵێن “میر”، ئه‌وه‌‌مان نابێ له‌گه‌ڵ”امیر”ی عه‌ره‌بی لێ‌تێکچێ. له‌وانه‌یه‌ ئه‌وان ئه‌و وشه‌یان له‌ کوردە‌کانیان وه‌رگرتبێ‌و کردبیانه‌ ئه‌میر.

به‌ زه‌نگاڵیان ده‌گوت “هێری” که‌ له‌خوری ده‌چنراو له‌ ڕێوڕه‌سمی کۆنی زاگرۆسدا شیره‌ی گیای”هوما”یان تێده‌دا، کورده‌کان ئه‌وڕۆش‌ به‌خوری ده‌ڵێن: “هێری”.

ئاوێستا به‌ سه‌رزه‌مینی ئاریاکان ده‌ڵێ “ئه‌ئیریان”، کورده‌کان ده‌ڵێن “ئێران”، له‌ په‌هله‌ویی ئه‌شکانیشدا “ئێران”ه‌و له‌ فارسیی ئه‌وڕۆشدا ده‌ڵن (ئیران).

ده‌رو ئه‌سپه‌ – ده‌روو واته‌ شوێنی پێدا تێپه‌ڕین (گذر)، ئه‌سپه‌‌ واته‌ (اسب) که‌ له‌سه‌ریێک ده‌بێته‌ ڕێبازو شوێنی پێدا تێپه‌ڕینی ئه‌سان. ‌کورد ئێستاش ده‌ڵێن ده‌روو،

بێگومان نه‌و‌جیاوازییە‌‌که‌ی زمانی ئاوێستا له‌گه‌ڵ ئی‌ماد سه‌یره ‌‌و نه‌ جیاوازیگه‌لێک له‌ نێوان زمانی ماد و زمانی کوردیی ئێستادا. کوردستان، بێجگە ماده‌کان گه‌لانی دیکه‌شی لێبوونه‌و وشه‌گه‌لێکیش له‌زمانی ئه‌وگه‌لانه‌ڕا‌ ڕه‌گه‌ڵ زمانی کۆنی که‌وتوون. زه‌رده‌شت له‌ده‌وری گۆلی ورمێ له‌دایک بووه‌ که‌ ده‌که‌وێته‌ به‌شی ڕۆژ هه‌ڵاتی وڵاتی ماد. مێژووه‌که‌شی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ زۆر پێش پێکهاتنی ده‌سته‌ڵاتی ماده‌کان. به‌هۆی سوانی وشه‌کان‌و هاتنی وشه‌ی نوێ‌ بۆ نێو زمانه‌که‌و به‌تێپه‌ڕبوونی ماوه‌یه‌کی دوورودرێژی نێوان سه‌رده‌می ئاوێستاو کاتی ده‌سته‌ڵاتی ‌ده‌وڵه‌تی ماد‌و گه‌وره‌یی‌و به‌ربڵاویی وڵاتی‌مادو پێکهاته‌ی گه‌لانی‌زۆرو هۆزی جیاجیای ئه‌و سه‌رزه‌مینه‌، زۆر سروشتییە‌ که‌ گۆڕانکارییە‌کی زۆر له‌نێوان ئه‌و زمانه‌و زمانی ئاوێستا هاتبێته‌پێش. وڵاتی‌مادپاش له‌ناوچوونی ده‌وڵه‌ته‌که‌ی بووه‌ دووبه‌ش: مادی گه‌وره‌و مادی بچووک یا مادی ئاترووپاتێن، که‌ئه‌وه‌ش بۆخۆی دابڕانێکی له‌نێو گه‌له‌که‌یدا پێکهێناوه‌و  بێگومان بۆته‌ هۆی پێکهاتنی جیاوازیی زیاتر له‌ شێوه‌ی ئاخافتندا. ئێستاش له‌کوردستان زۆر زاراوه‌ی ‌کوردی هه‌ن که‌ ته‌نانه‌ت له‌بواری ڕێزمانیشدا جیاوازییە‌کی بەرچاویان هه‌یه‌، به‌ڵام هه‌موویان هه‌ر یێک زمانن.    

جیاوازیی ڕووکه‌شی زاراوه‌کانی کوردی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چه‌ند هۆ: یێکه‌م ئه‌و سروشته‌ چڕو ئاسته‌مه‌ی‌کوردستان زۆر ئاسته‌نگ ده‌خاته‌به‌رپه‌یوه‌ندی‌و تێکه‌ڵاویی زۆر له‌نێوان خه‌ڵکه‌که‌ی‌و ورده‌ورده‌ شێوه‌ئاخافتنه‌کان لێک دوورده‌خاته‌وه‌.

دووهه‌میان تێکه‌ڵاوی له‌‌گه‌ڵ گه‌لانی دراوسێ‌و کارتێکه‌ریی زمانه‌کان له‌سه‌ر یێکتری،

سێهه‌میان هه‌روه‌ک باسمان کرد، بێجگه‌ له‌ ڕه‌گه‌زی زاڵ‌و سه‌ره‌کیی پێکهێنه‌ری کورد که‌ گووتییە‌کان‌و ماده‌کان بن، زۆر گه‌لی ناوچه‌ییش له‌ شوێنه‌ جۆراوجۆره‌کانی کوردستان نیشته‌جێ‌ بوون، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وگه‌لانه‌ له‌شوێنی خۆیاندا له‌نێو کورددا تواونه‌وه‌، بێگومان ژماره‌یه‌ک له‌وشه‌کان‌و هێندێک له‌شێوه‌ئاخافتنه‌که‌یان له‌نێو زمانی کوردی له‌هه‌رناوچه‌یه‌کدا ماوه‌ته‌وه‌. ئه‌و گه‌لانه‌ له‌ناوچه‌یه‌ک‌ڕا بۆ ناوچه‌یه‌ک جیاوازبوون‌و بۆیه‌ش شێوه‌ی ئه‌و کارتێکردنه‌ له‌هه‌رشوێنێک‌ڕا تا شوێنێکی دیکه‌ گۆڕاوه‌.

هۆکارێکی دیکه‌ش بێگومان‌جیاوازیی زاراوه‌کانی باپیرانی کورده‌. ئه‌وان هه‌رچه‌ند له‌باری زمانه‌وانییە‌وه‌ خاوه‌نی یێک‌زمان بوون، شێوه‌ ئاخافتنه‌که‌یان جیاواز بوو. ئه‌و جیاوازییە له‌ هه‌موو زمانێکدا سروشتییە‌و له‌ کوردیی ئه‌وڕۆشدا وه‌ک ‌ده‌بینین‌زۆره‌. ئه‌و جیاوازییە‌ ته‌نانه‌ت به‌شێکی زۆری‌ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ شێوه‌ی بۆهاتن‌ و لێڕاهاتنی زمانی خه‌ڵکی ناوچه‌یه‌ک. پاش ئیسلامیش بێجگه‌ له‌ نه‌بوونی خوینده‌واریی “کوردی”  که‌ پارێزه‌ری یێکێتیی زاراوه‌کانی زمانه‌، وشه‌کانی داگیرکه‌رانیش له‌نێو کوردستانی به‌ریندا کاری کردووه‌‌و نه‌ته‌وه‌ی کورد بێجگه‌ له‌ نه‌بوونی یێکێتی‌و یێکگرتوویی له‌ژێرده‌ستی گه‌لانی جۆراوجۆریشدا به‌دابه‌شکراوی ماونه‌وه‌.

له‌سه‌رده‌می ساسانییە‌کاندا زمانی ده‌وڵه‌تی په‌هله‌وی بوو که‌ زۆر نیزیکه‌ له‌کوردی‌و ته‌نانه‌ت ده‌کرێ بڵێین کوردیی ئه‌وکاته‌ بووه‌. بۆوێنه‌ نامه‌ی شه‌هربانووی کچی یه‌زدگوردی سێهه‌م بو باوکی، که‌ ته‌واو به‌کوردیی لای ‌ورمێ‌یه‌و له‌باسی ساسانییاندا هێناومه‌ته‌وه‌. پاش ئیسلام سه‌لاحه‌ددین ئه‌ییووبی پادشای گه‌وره‌ی کورد که‌ مایه‌ی شانازیی جیهانی ئیسلامه‌و ناوبانگی جیهانیی ده‌رکردووه‌ بۆته‌ سوڵتانی میسر‌و زه‌ندییە‌کان بوونه‌ شای ئێران، یه‌که‌میان به‌ناوی عه‌ره‌ب‌و دووهه‌میان به‌ناوی فارسه‌وه‌ پادشایه‌تییان کردووه‌، به‌پێی بارودۆخی سه‌رده‌م گوێ‌یان نه‌داوه‌ته‌ هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان‌و ئه‌ییوبییە‌کان سه‌رنجیان نه‌داوه‌ته‌ په‌ره‌پێدان‌و ده‌کارکردنی زمانی نه‌ته‌وه‌ی کورد.

حکوومه‌ته‌ بچووکه‌کانی ناوچه‌یی کوردیش موبالاتیان وه‌زمانی خۆ نه‌داوه‌و زۆربه‌ی شاعیران‌ و نووسه‌رانی کوردیش شێعریان به‌فارسی ‌و عه‌ره‌بی کوتوه ‌‌و کتێبیان به‌ فارسی‌ و عه‌ره‌بی نووسیون ‌و که‌متر ئاوڕیان وه‌زمانی زگماکیی خۆیان داوه‌ته‌وه‌. له‌وبوارانه‌شدا زۆر مرۆڤی بلیمه‌تیان لێ‌هه‌ڵکه‌وتوون، به‌ڵام به‌رهه‌مه‌کانان به‌داخه‌وه‌ هه‌ر له‌به‌رژه‌وه‌ندیی بێگانه‌دابووه‌.

ڕووداوی مێژوویی‌ده‌ورێکی باڵایان بینیوه‌ له‌نه‌هێشتنی زمان ‌و زاڵبوونی زمانێک به‌سه‌رزمانێکی دیکه‌دا. دانیشتووانی کۆنی کوردستان به‌زراوەگەلی جۆراوجۆر لە سۆمەری و هووری(خوری) و میتانی و … تا مادی) قسەیان کردووە. ڕووداوی مێژوویی‌ده‌ورێکی باڵایان بینیوه‌ له‌نه‌هێشتنی زمان‌و زاڵبوونی زمانێک به‌سه‌رزمانێکی دیکه‌دا. بە  دەستەڵات بەدەستەوەگرتنی  ماد له‌کوردستاندا به‌ره‌به‌ره‌زمانی‌خووری‌و ئوورارتوو له‌نێوچوون‌و زمانی‌ماد جێگای‌گرتنه‌وه‌.

به‌داخه‌وه‌ نه‌ک‌هه‌ربه‌هۆی‌ نه‌بوونی‌ده‌وڵه‌تێکی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ کوردی – ‌که‌بێگومان ‌ده‌یتوانی‌ پاڵپشتێکی ‌به‌هیزی پێشکه‌وتنی ‌بێ، به‌ڵکو به‌هۆی‌ دژایه‌تی‌و به‌رچاوته‌نگیی داگیرکه‌رانی ‌کوردستان‌و دانانی‌ قه‌ده‌غه‌و به‌ربه‌ست له‌سه‌ری‌و ته‌نانه‌ت هه‌وڵی ‌بێوچان‌و توندو تیژیان‌ بۆ سڕینه‌وه‌ی هه‌موو ئاسه‌واری‌ نه‌ته‌وه‌ی ‌کوردو تواندنه‌وه‌ی ‌به‌یه‌کجاریی، ده‌ره‌تانی‌ پێشکه‌وتنی پێ‌به‌پێی ‌زمانه‌کانی ‌دیکه‌ی ‌ده‌ورو به‌ری بۆ نه‌بووه‌. زۆر زمانی ئه‌و ناوچه‌یه‌ هه‌رچه‌ند زۆر که‌متر له‌زمانی ‌کوردی ‌ده‌گوشاردا بوونه‌، وا تواونه‌وه‌ که ‌به‌ته‌واوی بڕاونه‌وه‌و هه‌ر له‌بیریش ‌کراون‌و خاوه‌نانیشیان ئێستا خۆ به ‌نه‌ته‌وه‌یه‌کی ‌دیکه ‌ده‌زانن. بۆوێنه‌ میسرییە‌کان ‌که‌ به‌ته‌واوی له‌ناو عه‌ره‌بدا تواونه‌وه‌و هه‌روه‌نازانن سه‌رده‌مێک‌ عه‌ره‌بیش ‌نه‌بوون.

مامۆستا سه‌ججادی ده‌ڵی:”…کورده‌کان ‌له‌به‌ر ڕێکه‌وتی ‌مه‌ڵبه‌ندی‌و کۆچه‌رایه‌تی‌و شاخ‌‌نشینی‌ دوورتربوون‌ له‌قه‌ومی ‌بێگانه‌وه‌، که‌متر تێکڵاویان‌بووه‌ به‌ تێکڵاوبوونێکی‌ وه‌هاکه‌ کاربکه‌نه‌ سه‌ر تێکدانی ‌زمانه‌که‌یان – مه‌گه‌ر له‌ ده‌وری ‌ئیسلامیدانه‌بێ‌که‌ هه‌ندێ وشه‌ی‌عه‌ره‌بی به‌هۆی ‌ئاشنایه‌تی ‌ئاینه‌وه‌ تێکه‌وت –  به‌مجۆره‌ به‌بێ ‌‌تێکدان‌و ده‌ست‌لـێدان زمانه‌که‌ی ‌خۆیانیان پاراست‌و هێشته‌وه‌،” ئه‌وه ‌ڕاستییە‌کی ‌نه‌شاراوه‌یه‌ به‌ڵام ‌هه‌مووی هۆکاره‌که ‌نییه‌. ڕوانینێکی کورت له‌مێژووی‌ کورد به‌تایبه‌تی ‌له‌چه‌رخی19 و20 دا ڕاستییە‌کی ‌دیکه‌شمان بۆ ده‌سه‌لمێنێ، ئه‌ویش‌ خۆڕاگریی بێ وچانی‌ گه‌له‌که‌مانه‌ له‌پاراستنی ‌فه‌رهه‌نگ‌و پێناسه‌ی ‌نه‌ته‌وه‌یی‌و تایبه‌تمه‌ندییە‌کانی‌ کورده‌واریدا. له‌و دووسه‌ده‌یه‌دا ده‌توانم‌‌بڵێم‌کورد به‌قه‌ت‌هه‌موو مێژووی‌ دیاری ‌‌خۆی ‌ده‌ردی‌‌دیون ‌و به‌ڵای ‌به‌سه‌رهاتوون. کوردستان به‌که‌ین‌وبه‌ینی زلهێزانی‌ سه‌رده‌م له‌دووپارچه ‌ڕا بوو به ‌پێنج ‌پارچه‌. میرنشینه‌کانی‌‌ که‌ به‌ده‌ستی ‌کورد به‌ڕێوه‌ده‌چوون‌ و نیوه ‌سه‌ربه‌خۆیییە‌کیان ‌هه‌بوو، هه‌ڵوه‌شێندران‌و سنووره‌که‌شیان ‌به‌پێی ‌به‌رژه‌وه‌ندیی‌ داگیرکه‌ران‌ دانرانه‌وه‌. حاکمانی‌‌ نه‌کوردو ناشاره‌زا به ‌زمان‌‌و نه‌ریت‌و فه‌رهه‌نگی ‌کوردی‌و ته‌نانه‌ت ‌گوێ ‌‌ئاخنراو به‌ دوژمنایه‌تییە‌کی ‌‌کوێرکوێرانه‌ ده‌گه‌ڵ ‌نه‌ته‌وه‌ی‌ کورد، به‌سه‌ر کوردستاندا سه‌پان. ته‌نانه‌ت ‌له ‌پارچه‌ی‌ داگیرکراو به‌ده‌ست‌ یه‌کێتیی ‌سۆڤیه‌تیشدا که‌ به‌ڕواڵه‌ت‌ گه‌لان خود موختارییان‌ هه‌بوو، ئه‌وه‌نده‌ش  بەکورد  ‌‌ڕه‌وا نه‌بیندرا که ‌هیچ، زۆربه‌یان ‌به‌ده‌ست ‌کارگێڕانی‌ شۆڕشی‌ کۆمۆنیستی –  بە ساتوسەودا لەگەڵ دەوڵەتی ئاتاتورک،  له ‌‌زێدی‌خۆ هه‌ڵکه‌نران‌و دوورخرانه‌وه‌‌و ئه‌وانه‌ی‌‌‌مانه‌وه‌ش له‌به‌رده‌ستی ‌کۆماره‌کانی ‌ئه‌رمه‌نستان‌و ئازه‌ربایجاندا به‌حاڵ ‌پله‌ی ‌هاونیشتمانیی‌ ده‌ره‌جه‌دوویان پێ‌بڕا. له ‌نزیک ‌‌به‌نیوه‌ی ‌خاکی ‌کوردستاندا که‌ ئاتاتورک‌ به‌ پێکهاتن ده‌گه‌ڵ ‌زلهێزان‌و پیلانی ‌ناوخۆیی ‌له‌ژێرده‌ستی‌ خۆیدا ڕای گرتبوو، ناوو زمان‌و هه‌مووشتێکی ‌نیشانده‌ری‌ شوێنه‌وارێک له‌کورد، له‌یاساو به‌ڵگه‌ یاسایی‌و مێژوویییە‌کانی‌ وڵات سڕایه‌وه‌و بردنی ‌ناوی‌ کورد سزای‌ ‌بۆدانرا. له ‌زیاترله‌80 %ی ‌خاکی ‌کوردستان نووسین‌و خویندنه‌وه‌ی‌ کوردی به‌ تاوان ‌و دژی ‌یاسا دانرا. ته‌نیا به‌شێکی بچووکی کوردستان ئه‌ویش ‌له‌ژێر ده‌ستی‌ئێران، ناوی “کوردستان”ی‌ له‌سه‌رما که‌: سنه‌، سه‌قز، بانه‌، مه‌ریوان، دیوانده‌ره‌، کامیاران، قوروه‌و بیجاری ده‌گرته‌وه‌. (تێبینی: خه‌ڵکی ئه‌و ناوچانه‌ که‌ سه‌ر وه‌ سنه‌ بوون، به‌گشتی به‌وشاره‌یان کوتووه‌ “کورسان” ده‌نا ئه‌و ناوه‌ش به‌خشیشی داگیرکه‌ران نییه‌). کوردستان له‌به‌رده‌ستی ‌عێراق بوو به‌شیمال‌و له‌سووریه‌و تورکیاوسۆڤیه‌تیش هیچ ناوێکی بۆ دانه‌نرا. له‌هه‌مووی ئه‌و ماوه‌شدا دوورخستنه‌وه‌، زیندان، ئه‌شکه‌نجه‌، ڕاگوێستن، کوشتن، ئه‌نفال، سووتمان‌، بۆمباران‌و کیمیاباران‌‌و…. هه‌رله‌سه‌ری به‌رده‌وام‌بووه‌. به‌ڵام هه‌مووی ئه‌وانه‌ش نه‌یتوانی کورد بتوێنیته‌وه‌و پێناسه‌و تایبه‌تمه‌ندییە‌کانی کوردایه‌تیی لێ ‌‌بستێنیته‌وه‌. ته‌نانه‌ت‌زه‌بروزه‌نگ‌و قه‌ده‌غه‌ی‌ئاتاتورکیش کوردی ‌نه‌تواندنه‌وه‌و ئێستا له‌زۆر شارو شارۆچکه‌و گوندی باکووری کوردستان زۆرکورد ده‌بینی که‌ته‌نانه‌ت له‌تورکی هه‌رتێش‌ناگه‌ن.

به‌کورتی: زمانی کوردی ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر کۆمه‌ڵه‌ زمانه‌کانی ئێرانی(ئەوە ناوێکی دروست نییە بەڵام ناوێکە لە جیهاندا ناسراوە و گۆڕین و تێکدانەکەی هەرچەندە بەجێش بێ، لە باسکردندا دەبێتە هۆی سەرلێشێواوی بۆیە بەناچاری لەو کتێبەدا زۆرجار لەوناوە کەلک وەردەگرین)، که‌ لکێکه‌ له‌ زمانه‌ هیندو ئوڕووپایییە‌کان و کوردی ‌و فارسی ‌و ئه‌فغانی ‌و تاجیکی ده‌گرێته‌وه‌. هه‌رچه‌ند کورده‌کان ماوه‌یه‌کی زۆر له‌ژێرده‌سته‌ڵاتی تورک‌‌و عه‌ره‌ب ‌و فارسدا بوون‌و ئه‌گه‌رچی کاربه‌ده‌ستانی ئێران له‌سه‌رده‌می سه‌فه‌وی‌ڕا و سووریا و تورکیاش به‌تایبه‌تی ‌و عێراقیش هه‌رچه‌ند به‌ڕێگایه‌کی ‌جیاوازدا به‌پێی هه‌لومه‌رجی دامه‌زرانی خۆی به‌ڵام به‌هه‌مان مه‌به‌ست،  پاش شه‌ڕی یێکه‌می جیهانی سیاسه‌تی تواندنه‌وه‌ی کوردیان گرتۆته‌به‌ر، به‌ڵام زمانی کوردی وشه‌ ڕه‌سه‌نه‌کانی خۆی پاراستووه‌و له‌گه‌ڵ‌ئه‌وه‌ی به‌کارهێنانیشی قه‌ده‌خه‌ کراوه‌، زۆرکه‌م چۆته‌ژێرکارتێکردنی زمانی عه‌ره‌بی‌و تورکی ‌و فارسی بەپێچەوانە ئەوە زمانی کوردی بووە کە کاری کردۆتە سەر ئەوزمانانە.

زمانی کوردی سه‌ره‌ڕای خزمه‌ت پێنه‌‌کرانیشی زۆر ده‌وڵه‌مه‌نده‌، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ تائێستا  شێوه‌یه‌کی ئه‌ده‌بیی یێک گرتووی نییه‌. ئه‌وزمانه‌ دەکرێ بڵێین چوارلکی لێ ده‌بنه‌وه‌ که‌ هه‌رکام له‌و لکانه‌ش بۆخۆیان چه‌ند زاراوه‌ ده‌گرنه‌وه‌:

١- کرمانجیی باکوور:

ئه‌وزاراوه‌ی زۆر که‌س به‌ زاراوه‌ی بادینیش ناو ده‌به‌ن‌، چونکه‌ خه‌ڵکی ناوچه‌ی بادینانی پێی ده‌ئاخافن‌و ئه‌و کوردانه‌ی به‌وزاراوه‌ی ده‌دوێن بریتین له‌وانه‌:

ئه‌لف- له‌کو‌ردستانی به‌رده‌ستی ئێران: هه‌رکی، میلان، شکاک، جه‌لالی، هه‌یده‌ری، له‌به‌شه‌کانی باکووری ئازه‌ربایجانی ڕۆژئاوا. سنووری ئه‌و زاراوه‌ی له‌ باکووری ماکۆڕا تا هێڵی نێوان ده‌شته‌بێڵ ‌و شاری شنۆ ده‌گرێته‌وه‌. هه‌روه‌ها کورده‌کانی لای خوراسان‌.

ب – هه‌مووکوردستانی به‌رده‌ستی تورکیه‌ بێجگه‌ له‌ ژماره‌یه‌کی زۆر که‌م که‌ به‌ زازاکی ده‌دوێن، ئه‌وانی دیکه‌ زاراوه‌ی ئاخافتنیان کرمانجیی باکووره‌.

ج – کوردانی لای قه‌فقازو هه‌موو کورده‌کانی نیشته‌جێی کۆماره‌کانی سۆڤیه‌تی پێشوو.

د – له‌کوردستانی به‌رده‌ستی عێراقدا، خه‌ڵکی ئاکرێ‌و ئامێدی‌و زاخۆو دهۆک‌و سنجارو شێخان ‌و….

هـ – هه‌مووکورده‌کانی به‌رده‌ستی سووریه‌،

٢- کرمانجی خواروو، که‌ سۆرانیشی پێده‌ڵێن:

له‌ کوردستانی به‌رده‌ستی ئێران ‌و عێراق، ئه‌گه‌ر هێڵێکی ڕاست له‌ سووچی ڕۆژئاوای لێواری باشووری گۆلی ورمێ ڕا به‌پشتی شنۆدا بۆ کێله‌شین‌و له‌وێش ڕا به‌ باکووری ڕه‌واندزێدا ڕاست بۆ قه‌ره‌قووش له‌ باشووری مووسڵدا بکێشین تا سوورکێو ده‌بڕێ، باشووری ئه‌و هێڵه‌ که‌ به‌شێک له‌ کوردستانی به‌رده‌ستی ئێران‌و عێراق ده‌گرێته‌وه‌ تاده‌گاته‌ شاری کرماشان به‌ کرمانجیی خواروو ده‌دوێن. له‌ زاراوه‌کانی ناو ئه‌و به‌شه‌ ده‌کرێ ئاماژه‌ بکه‌ین به‌ موکریانی‌و سلێمانی‌و سنه‌یی.

٣- کوردیی کرماشانی که‌ له‌کۆنه‌وه‌ شێوه‌ئاخافتنی که‌ڵهۆڕی‌و زه‌نگه‌نه‌بووه‌، ئه‌وڕۆ گۆرانه‌کان‌و سه‌نجابییە‌کان‌و که‌ڵهوڕو فه‌یلییە‌کان به‌وزمانه‌ ده‌دوێن، که‌ له‌کوردستانی به‌رده‌ستی ‌ئێران، کرماشان‌و قه‌سری شیرین‌و ئیلام‌و سه‌ر پێڵی‌زه‌هاو و ڕه‌وانسه‌رو  ‌که‌نگاوه‌رو به‌شێک له‌قوڕوه و بیجاڕ(گەرووس)، تانیزیک هه‌مه‌دان‌و له‌کوردستانی به‌رده‌ستی عێراقیش خانه‌قین‌و مه‌نده‌لی‌‌و… ده‌گرێته‌وه‌. شێوه‌ ئاخافتنه‌کانی ئه‌و زاراوه‌ ئه‌وانه‌ن:

ئه‌لف: شێوه‌ئاخافتنی گۆران.

ب: شێوه‌ئاخافتنی سه‌نجابی،

ج: شێوه‌ئاخافتنی که‌ڵهوڕی،

د: شێوه‌ئاخافتنی کولیایی

هـ: شێوه‌ئاخافتنی سه‌حنه‌و هه‌رسین،

٤- هه‌ورامانی‌و گۆرانی کۆن:

ئه‌لف: شێوه‌ئاخافتنی زازایی که‌ له‌کوردستانی به‌رده‌ستی تورکیه‌ له‌ ده‌وری ئه‌رزه‌نجان‌و ده‌رسیم پێی ده‌ئاخافن.

ب: شێوه‌ئاخافتنی هه‌ورامانی ته‌خت،

پ: شێوه‌ئاخافتنی هه‌ورامانی له‌هۆن،

ت: شێوه‌ئاخافتنی ژاوه‌رۆ،

ج: شێوه‌ئاخافتنی  پاوه‌و به‌شێک له‌جوانڕۆ،

چ: شێوه‌ئاخافتنی گۆرانیی کۆن که‌ زمانی کتێبی پیرۆزی ئه‌هلی حه‌قه‌.

ح: شێوه‌ئاخافتنی ماچۆماچۆماچۆ، که‌ شێوه‌ئاخافتنی سه‌یده‌کانی ئه‌هلی حه‌قه‌‌و تایبه‌تمه‌ندیی ئایینیی هه‌بووه‌.

خ: شێوه‌ئاخافتنی گاواره‌یی کۆن،

د: شێوه‌ئاخافتنی کوڕه‌جوویی کۆن،

ر: شێوه‌ئاخافتنی بێوه‌نجیی کۆن،

ز: شێوه‌ئاخافتنی قه‌لاعیی کۆن،

ژ: شێوه‌ئاخافتنی که‌نووله‌ یا که‌ندووله‌،

س: شێوه‌ئاخافتنی باجه‌لانی،

٥- لوڕی‌و له‌کی،

زاراوه‌ی کرمانجی تا شه‌ڕی یێکه‌می جیهانی‌و داسه‌پانی ده‌وڵه‌تی تورکانی لاو له‌ تورکیه‌دا، زمانی ئه‌ده‌بی‌و نووسینی کوردی بوو. پاش ئه‌وڕووداوه‌، به‌هۆی قه‌ده‌خه‌کرانی زمانی کوردی له‌ تورکیه‌و دامه‌زرانی ده‌وڵه‌تی عێراق‌و به‌فه‌رمی‌بوونی خوێندنی‌کوردی له‌کوردستانی به‌رده‌ستی عێراقدا، زاراوه‌ی سۆرانی بوو به‌ زمانی ئه‌ده‌بی‌و ڕۆشنبیری‌و زاراوه‌ی کرمانجی ده‌رفه‌تی گه‌شه‌کردنی له‌وبواره‌دا بۆ نه‌ما یا باشتر بڵێم ئاسته‌نگی زۆری که‌وته‌به‌ر.

په‌یوه‌ندیی زمانی کوردی له‌گه‌‌‌ڵ زمانی دراوسێکانی

١- کارتێکردن:

‌بێگومان هیچ ‌زمانێک‌ ناتوانی به‌ته‌واوی ‌له‌کارتێکردن‌ و کارتێ کران له‌په‌یوه‌ندی ‌له‌گه‌‌ڵ‌‌ زمانانی‌ جیهان به‌گشتی‌‌و زمانانی ‌دراوسێدا به‌تایبه‌تی به‌دووربێ. له‌‌سه‌رده‌می ئێستادا‌ سنووره‌کانی گه‌لان له‌باری په‌یوه‌ندی‌‌ و تێکه‌ڵاویی کۆمه‌ڵایه‌تی زۆر بێڕه‌نگ بوونه‌ته‌وه‌. به‌تایبه‌تیش که‌ پیشه‌سازی‌‌و داهێنانی تازه‌ی به‌رده‌وام‌‌و دیارده‌نوێ‌‌یه‌کان، هه‌مووڕۆژێ به‌چه‌ندین وشه‌ی نوێ دڕژێننه‌ نێو زمانی گه‌لان، ئه‌و وشانه‌ له‌ هه‌رشوێنێک‌‌و به‌هه‌ر زمانێک داهاتبن، به‌هۆی بڵاوبوونه‌وه‌ی تێکنۆلۆژی، یا له‌نێوگه‌لانی وه‌رگر مانای تازه‌یان بۆ داده‌نرێ یا وشه‌که‌ ڕاسته‌وخۆ ده‌خزێته‌ نێو زمانیان. که‌وابوو ئه‌وکارتێکردنانه‌ نه‌ک هه‌ر ناڕه‌وانین، به‌ڵکو ده‌توانن زمانه‌که‌ ده‌وڵه‌مه‌ندترکه‌ن. زۆر گه‌لان نه‌ک هه‌ر ئه‌وڕۆ به‌ڵکو له‌سه‌ر ده‌مانی زۆر دووره‌وه‌ که‌لکیان له‌ وشه‌ی بێگانه‌ وه‌رگرتووه‌، بۆوێنه‌ ئینگلیسی، تورکی، فارسی‌‌و عه‌ره‌بی پڕن له‌ وشه‌ی بێگانه‌. قوڕئانی پیرۆز که‌ به‌ شاکارێکی زمانه‌وانی ده‌ناسرێ بۆخۆی به‌ده‌یان وشه‌ی له‌زمانه‌کانی دیکه‌ وه‌رگرتووه‌. به‌ڵام ده‌بێ‌ئه‌وه‌مان له‌بیربێ که ‌ئه‌و وشه‌وه‌رگرتنه‌ به‌مه‌رجێک‌بێ که‌ ڕه‌سه‌نایه‌تیی زمانی وه‌رگر نه‌خاته‌ به‌ر هێرش‌‌و پرسیار. ئه‌گه‌ر له‌ زمانێکدا وشه‌ی له‌بار هه‌بێ یا دانانی وشه‌یه‌کی جوان بۆ دیارده‌ نوێ‌‌یه‌که بگونجی، ڕه‌وانییه‌ په‌نا به‌رینه‌به‌ر وشه‌ی نامۆی بێگانه‌ که‌ ده‌کارکردنه‌که‌ی‌بۆ خه‌ڵک نامۆیی‌‌و کێشه‌ده‌خوڵقێنێ. ئه‌وه‌خاوێن ڕاگرتنی زمانه‌ نه‌ک ‌ڕووتکردنه‌وه‌ی زمان له‌ هه‌رچی وشه‌ی بێگانه‌یه‌ به‌بێ جیاوازی دانان له‌نێوان شیاو و نه‌شیاودا. ‌ زمانی‌‌کوردی‌ له‌باری ‌جوغرافیایییە‌وه‌ له‌گه‌مارۆی‌ته‌واوی چه‌ند زمانی ‌‌دراوسێی(فارسی، تورکی‌، عه‌ره‌بی‌‌و هه‌رمه‌نی‌‌و…) دایه‌. که‌مێک ‌له‌تورکی‌ڕا ‌و به‌هۆی ئاینه‌وه‌ هێندێک‌ زیاتر له‌عه‌ره‌بی‌ڕا کاری ‌تـێکراوه‌. له‌په‌یوه‌ندی‌له‌گه‌ڵ ‌زمانی‌ فارسیدا‌ کار تێکرانه‌که‌ شێوه‌یه‌کی‌ جیاوازی ‌هه‌یه‌، که‌له‌ “په‌یوه‌ندیی‌زمانی” باسی‌ده‌که‌ین. سه‌رنجڕاکێش‌ ئه‌وه‌یه ‌که‌ کوردی سه‌ره‌ڕای ئه‌و هه‌موو گوشار‌و زۆرییە‌ی به‌درێژایی ‌مێژووی‌ پڕ کاره‌ساتی له ‌زمانه‌کانی ‌دراوسێی زۆر خاوێنتر ماوه‌ته‌وه‌و زیاترله‌وه‌ی‌ کاری‌ تێکراوه‌ کارتێکردنی‌ هه‌بووه‌.

٢-  هاوپه‌یوه‌ندیی‌ زمانی:

زمانی ‌کوردی‌ له‌نێو دراوسێکانیدا ته‌نیا هاو بنه‌ماڵه‌ی ‌‌زمانی ‌فارسییە‌‌ – بنه‌ماڵه‌ی‌ زمانه‌کانی ‌هیندو ئورووپایی – و چ‌ له‌باری ‌ڕێزمان‌و چ ‌له‌باری ‌وشه‌و واتاوه‌ تێکه‌ڵاوییە‌کی‌به‌ربڵاوی ‌له‌گه‌ڵیدا هه‌یه‌. که چاو له‌ فه‌رهه‌نگی ‌فارسی‌ ده‌که‌ی‌ به‌سه‌دان‌ وشه‌ی ‌تێداده‌بینی‌‌که‌ له‌ کوردیشدا ده‌کارده‌کرێن. به‌شێکی ‌یه‌کجارزۆری ‌ئه‌و وشانه‌ ئێستا له‌فارسیدا که‌لکیان ‌لێوه‌رناگیرێ‌و ته‌نانه‌ت‌ فارس‌ هه‌ر تێشی‌ ناگه‌ن، به‌ڵام له‌کوردی‌دا هه‌رباون‌‌‌و‌ ئه‌وه‌ش به‌ڵگه‌یه‌که‌ بۆ کوردی‌بوونیان و ئەوەی کە زمانی کوردی لەڕاستیدا بۆتە بنەمای زیندووکردنەوەی فارسیی ئەوڕۆ. به‌شێکیشیان هه‌روه‌ک فه‌رهه‌نگه‌کانیش ئاماژه‌یان ‌پێکردووه‌ له‌کوردی‌ڕا خزیونه‌ته‌ نێوفارسی. دوکتور محه‌ممه‌دی ‌موعین له‌ پێشه‌کیی ‌فه‌رهه‌نگی فارسیی ‌خۆیدا ده‌ڵێ: “ماکه‌کانی ‌سه‌ره‌کیی ‌زمانی فارسی ‌بریتین‌له‌: ده‌ریی‌ کۆنین، پارتی، په‌هلوی، هیندی، عه‌ره‌بی، تورکی، موغولی، ئورووپائی”. له‌سه‌رچاوه‌کانی ‌ئه‌و زمانه‌شدا ئاماژه‌ ‌به‌ پارسیی ‌که‌ونین‌و مادی‌و کوردی… ده‌کا.

لێره‌دا شایانی ئاماژه‌یه‌ که‌ به‌داخه‌وه‌ بیری ڕه‌گه‌زپه‌رستانه‌ ته‌نانه‌ت وا به‌رچاوی زانایه‌کی گه‌وره‌ی فه‌رهه‌نگی فارسی وه‌ک”دوکتۆر موعین” ی له‌ حاست زمانه‌که‌مان تاریک کردووه‌ که‌ به‌ زمانێکی سه‌ربه‌خۆی دانه‌نێ‌‌و له‌ فه‌رهه‌نگه‌ شه‌ش جڵدییە‌که‌یدا بۆ ڕوونکردنه‌وه‌ی مانای لهجه‌ ده‌ڵێ:” 3- لکێکه‌ له‌ زمانێک که‌ به‌ هێندێک گۆڕانکاری له‌ ناوچه‌یه‌کدا ئاخافتنی پێ بکرێ: بۆوێنه‌ گیله‌کی، کوردی، لوری، سمنانی، زاراوه‌گه‌لێکن له‌ ئێرانی …”  (ف 6ج معین ص 3661 چا دهم 1375 چاپخانة سپهر، تهران).

ئه‌و  زانایه‌ کورتبینه‌ ته‌نانه‌ت زمانی کوردی تاڕاده‌ی زاراوه‌یه‌کی چووکی ناوچه‌یی دێنێته‌خوار بێ‌‌ئاگا له‌وه‌ی که‌  “لوڕی”ش – که‌ له‌وێ ئاماژه‌ی پێکردووه‌ – بۆخۆی زاراوه‌یه‌که‌ له زمانی ‌کوردی که‌ ئه‌و ده‌یکاته‌ زاراوه‌یه‌ک له‌ زمانی ئێرانی. بێگومان مه‌به‌ستیشی له‌ ئێرانی هه‌ر زمانی فارسیی ئێستایه‌، که‌ له‌ڕاستیدا دوای هێرشی عه‌ره‌ب سازکراوه‌و “ئێرانی‌‌”و وشه‌ی “ئێران”یش به‌واتای ئێستای، داتاشراوی زه‌مانی ڕه‌زاشایه. ئه‌و دیکتاره‌ بێبه‌زه‌یییە‌ی مێژووی پارس، له‌ساڵی 1935 به‌لاسا‌کردنه‌وه‌ی ئاتاتورک، یا وه‌ک پڕۆفیسۆر ئێحسان یارشاتر ده‌ڵێ، له‌ژێر کارتێکردنی هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی ئالمان‌و به‌ڕێنوێنیی ئه‌وان، بۆ ئه‌وه‌ی بڵێ ئێرانی هه‌موو نه‌ته‌وه‌یه‌کن، ناوی ده‌وڵه‌تی پارسی کرده‌ (ده‌وڵه‌تی‌ ئێران). ئه‌و زمانه‌ “فارسی”‌‌یه‌ ته‌نانه‌ت ناوه‌که‌شی ده‌ستکرده‌و پێش ئیسلام شتێکی به‌وناوه‌ نه‌بووه‌‌‌و ئه‌وناوه‌ هه‌ر “پارس”ه‌ کۆنه‌که‌ بووه‌ که‌ عه‌ره‌بان چونکه‌ (پ) یان نییه‌، کردوویانه‌ته‌ “فارس”‌‌و فارسانیش له‌سه‌ر خۆیان‌‌و زمانه ‌سازکراوه‌که‌یانیان داناوه‌. که‌چی زمان ناسان کوردی به‌زمانێکی سه‌ربه‌خۆو ڕه‌سه‌نی زۆر کۆن ده‌زانن.

به‌پێی‌ بۆچوونی ‌مێژوونووسان، پارسه‌کان‌ خه‌ت‌و نووسین‌و خوێنده‌وارییان له‌ماده‌کان ‌‌وه‌رگرت. هه‌روه‌ها ئاماژه‌ به‌زۆر وشه‌ی ‌پارسه‌کانیش ‌ده‌کرێ که ‌له‌ زمانی ‌ماد وه‌رگیراون. بۆوێنه‌ “ا. م. دیاکۆنۆف” ئاماژه‌ی به‌ژماره‌یه‌ک له‌و وشانه‌ کردووه‌. زمانی ‌کوردی‌و فارسی‌ ڕێزمانی زۆر لێک‌‌‌نیزیک‌و تاڕاده‌یه‌کی‌ زۆر وه‌ک‌یه‌کیان‌ هه‌یه‌. ئه‌وه‌و زۆریی‌ وشه‌ی ‌ده‌ هاوبه‌ش‌، فێربوونی‌ کوردی بۆفارس‌و فارسی ‌بۆکورد وه‌سێنه‌یی‌ده‌خا.

دوکتور موعین له‌ پێشه‌کیی فه‌رهه‌نگه‌که‌یدا له‌نێو هاوکارانیدا ئاماژه‌به‌ناوی چه‌ند پسپۆڕو مامۆستای زانکۆ ده‌کا که‌ له‌ وشه‌ی کوردی‌‌و ئه‌هلی حه‌ق‌‌ (که‌ ئه‌وانیش به‌شێکن له‌ گه‌لی کورد)و وشه‌کانی ناوچه‌ی کرماشان (که‌ ئه‌ویش هه‌ر به‌شێک له‌ کوردییە‌) یارمه‌تییان داوه‌. ئه‌وه‌ش ده‌یسه‌لمێنێ که‌ چۆن به‌شێکی به‌رچاو وشه‌ی کوردی چۆته‌ نێو فه‌رهه‌نگه‌ فارسییە‌کان، جێگای خۆی بوو فه‌رهه‌نگنووسانی به‌ڕێزی فارسی، کوردی بوونی ئه‌و وشانه‌یان له‌ فه‌رهه‌نگه‌کانیاندا دیاری‌کردبا، هه‌روه‌ک بۆ وشه‌کانی وه‌رگیراو له‌ عه‌ره‌بی، ترکی، هیندی، په‌هله‌وی‌‌و… و ته‌نانه‌ت زاراوه ‌ناوچه‌یییە‌کانیش ئاماژه‌یان پێکردووه‌.

لەسەر زمانی پەهلەوی و پەیوەندیی ئەو زمانە بە زمانی کوردییەوە دەبێ ئەوە ڕوون کەینەوە کە ئەو ناوە بە دوو زمانی جیاواز کوتراوە:

١- پەهلەوی ئەشکانی، کە زمانی دەرباری ئەشکانییان و ئی نەتەوەی پارت بووە. ئەو زمانە هەرچەند کوردی یا مادی نییە، بەڵام لە زمانی پارسی زیاتر لە کوردی نیزیکە. ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ لێک نیزیک بوونی زمانی پارت و ماد و وەک دیاکۆنۆف دەڵێ ماد و پارت بەبێ وەرگێڕ(مترجم) لەزمانی یەکتر دەگەیشتن بەڵام بۆ تێگەیشتن لەپارسەکان دیلمانجیان دەویست.

٢- پەهلەویی ساسانی کە هەر کوردییە و زمانی بەشی باشووری کوردستان بووە. لە باسی ساسانییەکاندا زیاتر لەسەری دەدوێین.

دیاکۆنۆف(تاریخ ماد، ل٦٦) دەڵێ لە شەش تاقیکاریدا دەرکەوتووە کە زمانی مادی لە یەکیاندا لەگەڵ ئاڤێستا و تەنیا لەدوانیاندا لەگەڵ پارت و سکیتیی کۆن و لە سێیاندا لەگەڵ سوغدی و خوارەزمی و لەهەرشەشیاندا لەگەڵ پارسیی کۆندا جیاوازیی هەیە. ئەوە لە کاتێکدایە کە نموونەکانی زمانی مادی و پارسی ئی یەک سەردەمیش بوون.  بەپێی وتەی دیاکۆنۆف زمانی ئاڤێستا لە زمانی ماد نیزیکترە تا هەموو زمانەکانی هیندوئوڕووپایی و خشتەی دەنگناسیش ئەوە بەڕوونی نیشان دەدا کە تەنیا لە یەک شوێنی خشتەکەدا لێک جیاوازن، هەروەها دەڵێ لە سەدەی نۆزدەدا لایەنگرانی یەکبوونی زمانی ماد و ئاڤێستا زۆرینە بوون. لەوبارەوە لەشوێنی خۆیدا زیاتر لەسەر پەیوەندیی ئاڤێستا بە ماد  و شوێنی تێدا دەرکەوتنی زەردەشت دەدوێین.

خه‌ت‌ونووسین:

ڕەنگە پێش سۆمەرییەکانیش خەت و نووسین هەبووبێ بەڵام ئەوەی بەرچاوە بڵاوبوونەوەی نووسین و بەڵگەنامەی نووسراو لە سەردەمی وانەوە لە کوردستاندا پەرەی ئەستاندووە. لەبەر ئەو هۆکارە نووسینی سۆمەری وەک کۆنترین نووسراوی کوردی خۆ دەنوێنێ.

ئاوێستا یەکێکە لە کۆنترینی ئەو کتێبانەی به‌زمانی‌ کوردی دانراوە و  ‌زه‌رده‌شت‌ نووسیویه‌تی. بەداخەوە هیچ نوسخەیەکی سەردەمی نووسرانی نەدۆزراوەتەوە. لە ئەفسانەکانی شانامەدا کە لە ئاوێستا وەرگیراون، باسی ئەوە دەکرێ کە بەفەرمانی کەیخەسرەو لەسەر پێستی گا نووسراوە، بەڵام هیچ شتێکی وا دەربارەی نەدۆزراوەتەوە کە وەک بەڵگە پشتی پێ ببەسترێ و بەسەرهات و ناسنامەی ئەو کتێبەش وەک مێژووی دانەرەکەی وا شێوێندراوە و بەلاڕێدا براوە کە هەمووکەس خاوەندارییەتیی دەکات بێجگە لە خاوەنە ڕاستەقینەکەی. ئەو کتێبە لە سەردەمی هەخامەنشی و ئەشکانییان و پاشانیش ساسانییان بەناو ساغ کراوەتەوە، بەڵام  زۆر دەستکاری کراوە و لێکدانەوە و شتی دوور لە ئەسڵی خۆی ڕەگەڵ خراوە. لە هەمووی ئەو دەستکارییانەشدا حەول دراوە لە کوردستان دوور خرێتەوەو بە فارس و ئەفغانەوە بلکێندرێ. تەنیا بەشی کۆنی کە وەک خۆی مابێ کۆمەڵێک نوێژ و نزان بەناوی گاتاکان، کە زۆر کۆنتر لە ئی سەردەمی ساسانی و ئەشکانییان دەنوێنن. لەو ناوەدا گەلانی فارس و ئەفغان بۆ بزواندنی هەستی نەتەوەیی و شانازی خوڵقاندن بۆخۆ، بەلای خۆیاندا ڕایان کێشاوە و ئەوەی خۆی لێ بەخاوەن نەکردبێ هەر کوردە. ئەو ڕەوتە دوای ئیسلام و بەتایبەتیش لەسەردەمی سوڵتان مەحموودی غەزنەوی خێراییەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی و بە شانامەی فیردەوسی لەکوردایەتی شۆرایەوە. لەسەردەمی پەهلەویدا خەرجی زۆری بۆدانرا وتەنانەت چەند  نووسەری ئیسرائیلیشی بۆ بەکرێ گیران تا زەردەشت بخەنە  سەردەمی کورۆشی هەخامەنشی و ئەویشی پێ بکەنە کەیخەسرەوی پشتیوانی.

زه‌رده‌شت به‌پێی‌ وته‌ی کۆنترینی ئه‌و ‌مێژوو نووسانه‌ی باسیان کردووه‌، وه‌ک “ئه‌فلاتوون”‌و “ئیکزان تووس” پێیان ‌وایه‌ له‌نیزیکه‌ی (6500پ‌ز). کتێبی ‌ئه‌وێستا به‌زمانی مادی نووسراوه‌ که‌له‌گه‌ڵ زاراوه‌ی‌ گۆرانی ‌ئێستا جیاوازییە‌کی زۆری ‌‌نییه‌. هرمیپوس (سه‌ده‌ی ‌سێهه‌می پ‌ز) ده‌ڵی: ئێرانییه‌کان په‌ڕاوێکیان ‌هه‌یه‌ به‌ناوی ‌ئاوێستا که‌ به‌زمانی ‌ماد نووسراوه‌. لەسەر ئەو بابەتە لە بەشی زەردەشتدا زیاتر دەدوێین.

ئه‌وه‌ی حاشای لێ‌ناکرێ ئه‌وه‌یه‌که‌ ماده‌کان بۆیه‌که‌مجار خوێندنه‌وه‌و نووسینیان له‌ئێران کرده‌باو و ئه‌وه‌نده‌ له‌سه‌ر خوێندن سووربوون ‌که‌ته‌نانه‌ت له‌کاتێکدا که ‌پیاوان‌‌و ژنان بۆ سازکردنی شووره‌ی‌ هه‌مه‌دان به‌گه‌رمی خه‌ریکی‌ کاربوون، منداڵانی شار ده‌رسیان ‌ده‌حوێندو به‌ڕێنوێنیی مامۆستا به‌قه‌ڵه‌مێکی له‌مس ‌یان ‌مه‌فره‌ق له‌سه‌ر له‌وحی ‌سازکراو له‌قوڕ ده‌یان‌نووسییە‌وه.‌

به‌پێی ئه‌و به‌لگانه‌ی، که‌ له‌کوردستاندا دۆزراونه‌ته‌وه‌، مرۆڤێکی کوردستانی به‌زمانی خووری(ئووری،  هووری) دواوه‌، که‌ زمانێکی زاگرۆسی بووه‌و له‌دواییدا شێوه‌ په‌ره‌سه‌ندووه‌که‌ی نێوی ئوورارتووی لێندراوه‌. له‌و شوێنه‌واره‌ که‌ به‌زمانی خووری نووسراون، نووسراوه‌ی‌ پاشای خووری “تیش بئه‌ته‌ل” (2405 – 2037 پ.ز)، ئه‌فسانه‌ی پاشایه‌تی له‌ ئاسماندا، ئه‌فسانه‌ی گلگامێشی سۆمه‌ری، چیڕۆکی ڕاوچی (که‌شی)، کۆمه‌ڵێک نامه‌ی “توشراته‌”ی پاشای میتانی، که‌ له ‌(تل‌المعارنى) دۆزراونه‌ته‌وه‌، ئه‌رشیفی ‌بنه‌ماڵه‌ی لوللو و هه‌روه‌ها ئه‌رشیفی بنه‌ماڵه‌ی “تیخیب‌تیللای خووری”‌و…

مادەکان ئەلفوبێی بزمارییان لە ئاشوورییەکان  وەرگرت و بە دەست تێوەردان ٣٦ پیتیان لێ ساز کردن کە نووسین و خوێندنەوەیان زۆر هاسان کرد. کوورۆش پاش بەدەستەوەگرتنی دەستەڵات ئەو ئەلف‌وبێیەی لە وڵاتی بەردەستی خۆیدا کردە باو. وەک بۆخۆی لەبەردەنووسەکەیدا دەڵێت، کە ئەلفوبێی ٣٦پیتیی مادەکانم دیت، زانیم خوێندن و نووسینەوەی زۆر لەو ئەلفوبێ ٤٨ پیتییە هاسانترە کە من پێم خوێندبوو، بۆیە لەوڵاتی خۆمدا بڕەوم پێدا.

خشەی ئەلفوبێی مادی:

ئیبن وەحشیەی کلدانی لە ٨٥٦ی زایینی لە کتێبێکدا بەناوی(شوق‌المستهام فی معرفة رموزالاقلام) ئەلفوبێتکەی زمانی نەتەوکۆنەکانی کۆ کردۆتەوە. ئەلفوبێتکەیەکی کوردیی تێدا هێناوە کە تەنیا توانیویەتی ٣٠ پیتی عەرەبی لەبەرانبەر داناون و بۆ ٧ پیتەکەی دیکە هیچی لەعەرەبیدا نەدیوەتەوە داینێ. ژمارەی ئەو پیتانەش وەک دەبینین تەنیا یەک پیتی لە ئی مادەکان زیاترە. بە وتەی خۆی، ناوبراو دوو کتێبی لەسەر زانستی کشتوکاڵ لە کوردی ڕا وەرگێڕاوەتەوە سەر عەرەبی و دانی بەوەداناوە کە کورد لە زانستی ڕووەکدا لە کلدانی پێشکەوتووترە. ئەو هەروەها دەڵێ ٣٠ کتێبی نووسراوی کوردیی لە بەغدادا دیون.

خشتەی ئەو ئەلفوبێیەی ئیبن وەحشیە باسی دەکا:

ئەلفوبێتکەیەکی دیکەی کوردی هەیە کە بابەتە ئایینییەکانی ئێزدییانی پێ نووسراوە کە زۆر ساکارترە و لە ٣٤ پیت پێکهاتووە. بەداخەوەنووسراوەکوردییەکانی پێش ئیسلام بەو ئەلف‌وبێیانە تائێستا زۆر کەم دۆزراونەوە.

خشتەی ئەلفوبێتکەی ئێزدییەکان:

(بڕوانە کورد کێێە، سۆران حەمەڕەش، ل٢٩٠ تا ٢٩٣)،

ژمارەیەک به‌ڵگه‌نامه‌ لە هه‌ورامان له‌ دێی پاڵنگان نیزیک که‌لای ئه‌رده‌ڵان – ته‌نگی به‌ر له‌سه‌رچاوه‌ی ئاوی سیروانه‌وه‌ له‌ کوردستاندا دۆزراوه‌ته‌وه‌، ژماره‌ی به‌ڵگه‌نامه‌کان زۆربوون، به‌ڵام هه‌رسێ دانه‌یان له‌ساڵی 1909ی زایینیدا به‌هۆی دوکتۆر سه‌عید خانه‌وه‌ گه‌یشتوونه‌ته‌ به‌رده‌ستی  ڕۆژهه‌ڵاتناسانی ڕۆژاوا. دوان له‌و به‌ڵگه‌نامانه‌، که‌ بۆساڵانی 88و 22ی پ.ز. ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ به‌زمانی گریکی‌نووسراون له‌ساڵی1915 دا له‌لایه‌ن پڕۆفیسۆر مینسه‌وه‌ له‌گۆڤاری لێکۆڵینه‌وه‌ی هێلێنیدا شیکراوه‌ته‌وه‌و سێیه‌مینیشیان، که‌ به‌تیپی ئارامی بووه‌و بۆساڵی 12و11ی پ.ز. ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ له‌لایه‌ن کاولی له‌ساڵی 1919دا تیشکی خراوه‌ته‌سه‌ر.

به‌ڵگه‌نامه‌کە‌ی، ساڵی 12و11ی پ.ز.  کە به‌ ئه‌لف‌و بێی ئارامی نووسراوه‌ته‌وه‌ له‌ڕووی نێوه‌ڕۆکی زمانه‌وانێوه‌ هه‌ژاره‌، چونکه‌ هه‌ر ته‌نیا 23 وشه‌ی تێدایه‌، که‌ سه‌ربه‌ ‌زمانەکانی (پارتی‌و مادی) بێت‌و 15له‌م 23 وشانه‌ش ناوی تایبه‌تین، وشه‌کانی‌دی ئارامین‌و هه‌رواتیکسته‌که‌ کارگه‌ریی سه‌رده‌می هیلینی (یۆنانی) پێوه‌دیاره‌.

به‌ڵگه‌نامه‌ی هه‌ورامان:

١-  شانه‌ت lll ق. یه‌ره‌خا ئه‌رووتات مه‌یبانوو په‌ته‌سپه‌ک  به‌ری توورین، 2- lll …و؟ یه‌کی که‌رمائه‌سمه‌ک من ئه‌بیکه‌ شه‌که‌ن په‌لزیات. 3- ڕه‌زبانو ئه‌ریل به‌ری به‌شنین داد ئه‌هی کو له‌ زوزین 10 20 20 5 . 4- مه‌میم بومخوتی نا…خ هه‌می ئه‌دلو قیده‌ مته‌. 5- شه‌هدین تیریک به‌ری ئه‌پینی .. به‌ری ڕه‌شنۆ ئه‌رشته‌ت، 6- به‌ری ئه‌بنو گریپنهی میثراپادی سینه‌ک به‌ری ماتبه‌نگ. 7-… که‌رمائه‌سمتن‌که‌رما زینت(؟) ئه‌ربل من، 8- په‌ته‌سپه‌ک کو له‌ زووزین 10 20 20 5 .

“واتای تێکسته‌که‌ به‌زمانی کوردی هاوچه‌رخ

١- ساڵی 300، مانگی ئه‌رۆتات، مه‌یوان په‌ته‌سپه‌ک به‌ری تورین. 2- نرخی (؟) ڕه‌زی ئه‌سمه‌ک که‌ (؟) داوه‌ بۆ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی خاوه‌نێتی (؟) بۆ… 3- ڕه‌زوان ئه‌ریل کوڕی به‌شنین، نه‌مه‌ش دای، هه‌مووی به‌گشتی (به‌) 55زۆزین. 4- ئه‌وه‌ی که‌ له‌لای خێوی زه‌وییه‌… دانی پێداناوه‌ (؟) له‌پێش، 5- شاهیدان تیریک کوڕی ئه‌پین،ی، کوڕی ڕه‌شنۆ ئه‌رشتاد. کوڕی ئه‌بنو گریپنهی کوڕی میثراپادی، سینه‌ک کوڕی ماتبه‌نگ. 7- نرخی (؟) ڕه‌زی ئه‌سمتن ڕه‌ز ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌(؟) بۆ ئه‌ربل له‌… ، 8- په‌ته‌سپه‌ک سه‌رجه‌م 55 زۆزین.”

دوای ئیسلامیش پیتی عەرەبی بوو بە باو بۆ نووسین و کورد لەوەشدا داهێنانی خۆی کرد و توانیی شێوە نووسینێک بێنێتە بەرهەم کە خوێندن و نووسینی زۆر لە ئی عەرەب و فارس هاسانتر بێ. لە شێوەنووسینی لاتینیشدا کورد هونەری خۆی نواند وق خەتێکی باشی بۆخۆی داهێنا.

زمانی‌کوردی به‌دوو خه‌ت ده‌نووسرێ:

١- خه‌تی ‌لاتین: که‌ کورده‌کانی به‌رده‌ستی تورکیه‌و کۆماره‌کانی‌ سۆڤیه‌تی‌ پێشوو پێی‌ده‌نووسن. به‌بڕوای‌من ئه‌و ڕێنووسه‌ به‌ دوو هۆی‌سه‌ره‌کی بۆنووسینی‌ کوردی ‌زۆر باشترو شیاوتره‌:

یه‌که‌م: باوبوونی‌ئه‌وڕێنووسه‌ له‌زۆربه‌ی‌ وڵاتانی‌ پێشکه‌وتووی‌‌جیهان. که‌زۆرینه‌ی ‌کورده‌کانی‌‌ دنیاش‌ پێی‌ده‌نووسن.

دووهه‌م: ته‌واوتربوونی ‌ئه‌وڕێنووسه‌ له‌ ڕێنووسی‌ عه‌ره‌بی‌که‌ له‌نێو‌ کورده‌کانی ڕۆژهەڵات و باشووردا باوه‌، چونکه‌ خه‌تی‌لاتین له‌باری ‌بزوێنه‌کانه‌وه‌ بۆ نووسینی‌ کوردی ‌له‌بارتره‌.  به‌تایبه‌تی‌که‌ له‌سه‌ر کامپیوتێریش کێشه‌ی ‌نووسین‌و گونجانی ‌له‌گه‌ڵ  ‌‌په‌نجه‌ره (WINDOW) کانی  ‌نییه‌و ئه‌گه‌ر هه‌شی‌بێ ‌‌زۆرکه‌متره‌. گرنگترین‌ کێشه‌ی ‌نووسینی ‌عه‌ره‌بی ‌له‌گه‌ڵ شێوه‌ی ‌لاتین، نووسرانی ‌له‌ ڕاست ‌بۆ چه‌په ‌که‌ ده‌ردیسه‌رێکی ‌زۆر له‌سه‌ر کامپیوتێر ده‌خوڵقێنی که‌ باسه‌که‌ی به‌وردی لێره‌دا ناگونجی. ته‌نیا کێشه‌ی ئه‌و ڕێنووسه‌، به‌بڕوای من نه‌بوونی پیتی (غ‌, ح) یه‌ که‌ ئه‌ویش به‌هاسانی چاره‌سه‌ر ده‌کرێ.

٢- خه‌تی‌عه‌ره‌بی: که‌ کورده‌کانی ڕۆژهەڵات و باشوور ‌پێی‌ده‌نووسن.

مامۆستا گیوی موکریانی له‌پێشه‌کیی فه‌رهه‌نگی کوردستاندا ده‌ڵێ: “کۆنترین شێوه‌ی وشه‌ی کورد له‌نێو نووسراوانی مێخیدا له‌فۆڕمی(مات‌کورداکی)داهاتووه‌، که‌بۆهه‌زاره‌ی سێی‌پ.ز ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، وشه‌ی(مات) هه‌وارگه‌ده‌گرێته‌وه(و)‌ (کی)نیشانه‌یه‌کی سۆمه‌رییه‌ بۆ زه‌وی، له‌وسه‌رده‌مه‌دا ئه‌م نێوه‌ باکووری ڕۆژهه‌ڵاتی سووریه‌ی ئه‌مڕۆی گرتبۆوه‌وه‌.

سه‌رچاوه‌کانی به‌شی سێهه‌م:

١-  تاریخ ریشه‌ نژادی کرد، احسان نوری، ص97و98،

٢- تاریخ ماد، م.ا.دیاکۆنۆف، ترجمه‌ کریم کشاورز، تهران، 1379،ص55 و 66

٣- تاریخ 10000ساله‌ایران، عبدالعظیم رضائی، جلد اول، چاپ اقبال و مروی، تهران، 1372، ص160

٤- نتاریخ تطبیقی ایران تاخاتمه‌ شاهنشاهی داریوش سوم، کیومرث باوند، انتشارات گوتنبرگ، تهران.

٥- تحقیقی تاریخی دربارة کردو کردستان، پروفسۆر محمدامین زکی، ترجمه‌و توضیح حبیب‌الله‌ تابانی، انتشارات آیدین، 1377، ص58و 59

٦- کوردستان‌وکورد، دوکتۆر عبدالرحمن قاسملو، وه‌رگێڕ بۆ کوردی عبدالله‌ حسنزاده‌، 1973، لاپه‌ڕه‌ 29 – 31

٧- سرزمین ‌جاوید، ذبیح‌الله منصوری، تهران، زرین، 1370، ص173

٨- حسن ‌پیرنیا – مشیرالدوله‌، ایران ‌باستان،

٩- مێژووی وێژه‌ی کوردی، صدیق ‌بۆره‌که‌یی، چاپ‌اول، ص8 – 14

١٠- عه‌لائه‌ددین سه‌ججادی، مێژووی ‌ئه‌ده‌بی ‌کورد، ص44

١١- تحفه‌ ناصری، میرزا شکرالله‌ سنندجی (فخرالکتاب)، امیرکبیر، تهران، 1375، لاپه‌ڕه‌ بیست‌وسه‌و بیست‌وچهار،

١٢-  “Persia or Iran” by Professor Ehsan Yarshater, published in Iranian Studies, Vol. XXII, No.1, 1989.

١٣- کورد کێیە؟ سۆران حەمەڕەش، چاپخانە: YPS-Publishing لەندەن، ٢٠١٣